poł. XIX w. powstałego w wyniku rozbudowy klasycystycznego dworku. W nieregularnej, malowniczej bryle pałacu dominuje skrzydło o cechach willi włoskiej, wejście główne poprzedza neogotycki przedsionek. Obecnie w stanie ruiny.

Historia

Wieś Stryjów po raz pierwszy wzmiankowana w kon. XIV w. W 1564 r. znajdował się tu dwór i folwark starosty krasnostawskiego, a następnie dworki dzierżawców. Na pocz. XIX w. była to własność ks. Adama Czartoryskiego, który w 1807 r. wymienił wieś na rządowe Siedlce. Ok. 1808 r. klucz tarnogórski wraz ze Stryjowem wykupił od rządu austriackiego Ignacy Horodyski. W 1815 r. wydzielił on folwark Stryjów i sprzedał Antoniemu Świeżawskiemu. Zapewne po 1840 r. Jan Świeżawski (syn Antoniego) wzniósł tu parterowy klasycystyczny dworek otoczony niewielkim ogrodem spacerowym. Kolejnym właścicielem był Józef Garszyński, a w 1879 r. majątek nabył Medard Franciszek Adolf Smorczewski (1829-1896) herbu Rawicz (używający imienia Adolf), żonaty z Felicją Waliszewską. Adolf Smorczewski właściciel majątku Żdżanne w swoich dobrach prowadził intensywną działalność gospodarczą i budowlaną, był czynnym uczestnikiem życia politycznego. Rozpoczął także przekształcanie założenia rezydencjonalnego w Stryjowie – niewielki dwór został przekształcony w pałac.

Rozbudowa miała prawdopodobnie przebieg dwuetapowy – za Adolfa Smorczewskiego na pocz. lat 80. XX w. powstało skrzydło pn.-wsch., a skrzydło pd.-zach., ganek przed skrzydłem pn.-wsch. i neogotycki przedsionek w fasadzie (w miejsce kolumnowego portyku) zostały wybudowane przez jego syna - Feliksa Antoniego Smorczewskiego (1860-1943), który objął majątek w 1886 roku. Feliks Smorczewski, żonaty z Zofią Czyżewską herbu Drya z Tarnogóry, był wykształconym ziemianinem, przebywając wielokrotnie we Włoszech dobrze poznał tamtejszą architekturę i niewątpliwie był współautorem projektu przebudowy rezydencji w Stryjowie. Rozbudowa w duchu renesansu włoskiego nastąpiła prawdopodobnie na przełomie lat 80. i 90. XIX wieku. Poza architekturą i muzyką pasją Feliksa Smorczewskiego było malarstwo, oprócz licznych portretów bliskich pozostawił kilka pejzaży z okolic Stryjowa i majątku żony Tarnogóry. W czasie I wojny światowej uszkodzone zostało pn.-wsch. skrzydło pałacu, następnie odbudowane. W latach 30. XX w. Stryjów przeszedł na własność syna Władysława. Po II wojnie pałac został zaadaptowany na szkołę, która użytkowała go do końca lat 80. XX w. Od 1989 r. zespół rezydencjonalny znajduje się w rękach prywatnych i nieużytkowany ulega postępującej dewastacji. 

Opis

Zespół pałacowy położony jest po wsch. stronie wsi, na skraju malowniczej doliny rzeki Wolicy. W centralnej części zespołu usytuowany jest pałac otoczony parkiem, na terenie którego znajduje się neoromańska kaplica i brama z domkiem odźwiernego. Pałac eklektyczny z przewagą elementów neorenesansowych. Elewacją frontową zwrócony na pd.-wsch. Murowany z cegły i otynkowany, częściowo podpiwniczony. Plan i bryła pałacu wieloczłonowe, będące efektem kilku faz budowlanych. Najstarszą środkową część stanowi parterowy dworek na planie wydłużonego prostokąta, do którego dostawione zostały prostopadle dwa piętrowe skrzydła boczne. Układ wnętrza części środkowej pierwotnie dwutraktowy, z sienią i salonem na osi, częściowo przekształcony podczas rozbudowy rezydencji - w trakcie frontowym umieszczono obszerną jadalnię i salon skomunikowany z dużym salonem w nowym skrzydle pn-wsch. Skrzydło pn.-wsch. (prawe) wzniesione na planie prostokąta, silnie wysunięte przed elewację frontową, a nieznacznie zryzalitowane w elewacji ogrodowej. Mieściło na parterze obszerny salon z wyjściem do ogrodu oraz pokoje gościnne. Skrzydło pd.-zach. (lewe), późniejsze, założone również na planie prostokąta lecz silniej wysunięte w elewacji tylnej, a nieznacznie we frontowej, z wtopioną kwadratową, czterokondygnacyjną wieżą od pd.-zach. Przeznaczone na apartamenty prywatne mieszkańców. Elewacje poszczególnych członów pałacu ze względu na czas powstania ukształtowane odmiennie.

Obecnie korpus dawnego klasycystycznego dworku całkowicie zniszczony. Przed wejściem głównym zachowany jedynie przedsionek o cechach neogotyckich i mauretańskich. Elewacja frontowa przedsionka ujęta ośmiobocznymi wieżyczkami z krenelażami i zwieńczona trójkątnym przyczółkiem. Na osi otwór wejściowy zamknięty łukiem „w ośli grzbiet”, po bokach wąskie ostrołukowe okna, a powyżej tondo (pierwotnie z rzeźbionym popiersiem) flankowane czterolistnymi plakietkami. Elewacje skrzydła pn.-wsch. podzielone wąskim gzymsem kordonowym i zwieńczone profilowanym gzymsem koronującym, naroża boniowane. Otwory okienne, prostokątne, ujęte opaskami, na parterze zwieńczone prostymi odcinkami gzymsów na wspornikach; szerokie okno w elewacji pd.-wsch. zwieńczone trójkątnym przyczółkiem, elewacji pn.-zach. d. otwór wyjściowy na taras wieńczy gzyms dwuspadowy. Przed elewacją pn.-wsch. kwadratowy ganek przepruty z trzech stron półkolistymi arkadami, pierwotnie z tarasem otoczony tralkową kamienną balustradą na piętrze. W elewacji pd.-zach. niewielki przedsionek zwieńczony półkolistymi szczytami. Skrzydło pd.-zach. o cechach renesansowej willi włoskiej. Elewacje podzielone gzymsami kordonowymi oraz pilastrami, naroża ujęte lizenami, parter pokryty boniowaniem, całość zakończona gzymsem wieńczącym. Otwory okienne o zróżnicowanej formie.

Na parterze oraz na piętrze elewacji pd.-wsch. okna zamknięte półkoliście, pojedyncze lub zdwojone; w elewacji tylnej półkolista nisza; na piętrze elewacji pd.-zach. okna prostokątne zwieńczone półkolistymi przyczółkami. Na piętrze wieży prostokątne drzwi balkonowe, a w ostatniej kondygnacji zamknięte odcinkowo przeźrocza. W polu trzeciej kondygnacji umieszczone herby Smorczewskich Rawicz i Czyżewskich Drya. Skrzydło i wieża zwieńczone tralkowymi balustradami postumentami z wazonami

Wnętrze całkowicie zrujnowane.

Zabytek dostępny.

Oprac. Bożena Stanek-Lebioda, PT NID w Lublinie, 23-10-2020 r.