Jeden z najpiękniejszych i najlepiej zachowanych zespołów warownych w Sudetach, związany z Piastami śląskimi i największymi możnowładczymi rodami Śląska: von Nostitz i von Uechtritz, a także z działalnością budowlano-konserwatorską znanego architekta Bodo Ebhardta.

Historia

Budowla wzniesiona na przełomie XIII/XIV w., najprawdopodobniej z inicjatywy książąt świdnicko-jaworskich, wzmiankowana po raz pierwszy w 1329 (lub 1337) r. Pierwotnie złożona z czterokondygnacyjnej wieży mieszkalnej na północnym krańcu, donżonu w południowo-zachodnim narożniku i murów obronnych wokół czworobocznego, wydłużonego południkowo dziedzińca, na który prowadził wjazd od strony zachodniej. Jeszcze w XIV stuleciu rozbudowano umocnienia. W latach 1420-51 warownia znajdowała w rękach rodu von Kluex. W 1433 (lub 1434) r. została zdobyta, a następnie odzyskana z rak husytów. W 1453 r. zamek przeszedł w ręce Kaspara von Nostitz i pozostał własnością rodu przez prawie 250 lat.

Po 1525 r. Johann von Nostitz dokonał przebudowy w stylu renesansowym. W południowej i wschodniej części założenia zrealizowano kolejne obiekty i wystawiono dużą basteję.. W 1557 r. do wieży mieszkalnej dostawiono nowy pałac, a ok. 1570 r. w sąsiedztwie donżonu powstał wieloboczny, czterokondygnacyjny budynek zamykający dziedziniec od południa i południowego wschodu.

W trakcie następnej przebudowy z 1611 r. zrealizowano most pomiędzy podzamczem dolnym a zamkiem, przerzucony nad suchą fosą oraz okazałą bramę podzamcza górnego z cylindrycznymi basztami. W latach czterdziestych XVII w. miała miejsce modernizacja zamku i założenie ogrodu dla Christopha von Nostitza. W późniejszym czasie Czochą władali von Uechtritzowie, a w okresie 1765-82 ród von Schindel. Następnie zamek wrócił w posiadanie Uechtritzów. Po pożarze z 1793 r. został odbudowany w latach 1793-98. W 2 poł. XIX w. rozbudowano folwark na podzamczu górnym. Z tego czasu pochodzi m.in. obora (1867 r.) i spichlerz (k. XIX w.).

W 1909 r. zamek kupił bankier drezdeński Ernst Friedrich Guetschow, zlecając jego generalną, połączoną z częściową rekonstrukcją przebudowę w duchu romantycznej, gotycko-renesansowej rezydencji. Została ona zrealizowana w latach 1910-14 pod kierunkiem wybitnego architekta i konserwatora, Bodo Ebhardta. Po roku 1945 niezniszczony działaniami wojennymi zamek zaadaptowano na wojskowy ośrodek wypoczynkowy. Był on od tego czasu kilkakrotnie remontowany, m.in. w latach 1975-77 i pod koniec XX w.

Opis

Zamek położony jest na trójkątnym skalnym cyplu, nazywanym Cisową Górą, wcinającym się od południa w utworzone w 1905 r. na Kwisie sztuczne Jezioro Leśniańskie. Usytuowany został na wysokości 300-320 m. Na południe od kompleksu zamkowego przebiega lokalna szosa, łącząca Gryfów z Leśną przez Złotniki Lubańskie. Układ zamku jest nietypowy, z wyżej niż warownia położonym podzamczem o tarasowym charakterze, złożonym z dwóch poziomów – górnego i dolnego.

Okazała budowla oparta jest na nieregularnym, wydłużonym południkowo planie, ograniczonym budynkiem bramnym i donżonem od południowego zachodu oraz dawną wieżą mieszkalną od północy, z czworobocznym dziedzińcem wewnętrznym z trzech stron otoczonym zabudową. Charakteryzuje się rozczłonkowaną bryłą z dominantą w postaci wspomnianego potężnego, cylindrycznego donżonu (stołpu) z XIV w., nakrytego podwójnym hełmem. Południową część wymurowanej z kamienia z niewielkim udziałem cegły warowni tworzy trzy- i czterokondygnacyjny budynek, nakryty dachami mansardowymi i ozdobiony neorenesansowymi szczytami. W jego fasadzie umieszczono wczesnobarokowy portal z kartuszem herbowym rodu von Uechtritz. Na szczycie tejże fasady ulokowano naturalnej wielkości metalowy posąg Minerwy.

W części południowej budynku znajduje się prostokątna sień kryta odcinkowymi sklepieniami na gurtach, z włoskim marmurowym kominkiem o manierystycznych formach. Pozostałe pomieszczenia mają wystrój neobarokowy. Wśród nich wyróżnia się tzw. mała jadalnia z plafonem i malarstwem iluzjonistycznym, reprezentacyjna klatka schodowa i tzw. wielka jadalnia z neobarokowym wystrojem, kryta stropem z fasetą i dekoracją sztukatorską. W oknach budynku zachowały się witraże z herbami von Nostitz i von Guetschow. Na wewnętrznym dziedzińcu znajduje się tzw. „studnia niewiernych żon” z pocz. XIV w.

Północną część założenia stanowi czterokondygnacyjny budynek z częściowo odsłoniętą piwnicą, nakryty wysokim dwuspadowym dachem ze szczytami od strony wschodniej i zachodniej (w części szachulcowymi) oraz ośmioboczną sygnaturką z iglicą. Wewnątrz znajduje się dwukondygnacyjna Sala Rycerska z oknami w typie portfenetrów i neogotyckim kominkiem oraz drewnianym balkonem-galerią o bogatej dekoracji snycerskiej wzdłuż zachodniej i południowej ściany. Sala przykryta została stropem belkowym z masywnym sosrębem. Sąsiaduje z nią muzealna Sala Marmurowa oraz biblioteka z wystrojem z okresu przebudowy zamku na pocz. XX w., utrzymana w stylu gotyku Tudorów i nakryta stropem kasetonowym.

Od zachodu do zamku przylega dziedziniec dolny, zlokalizowany na obszarze międzymurza, ograniczony murem kurtynowym z drewnianym gankiem wzdłuż korony. Od południa warownię chroni mur o dwóch bastejach, wyposażony w ganek straży. U zbiegu dwóch odcinków muru zlokalizowany jest budynek bramny. Zamek oddzielony jest od obu części podzamcza suchą fosą, przez którą przerzucono dwa kamienne mosty. Trójprzęsłowy most wschodni z 1611 r., zakończony ozdobną furtą z tympanonem, komunikuje warownię z podzamczem dolnym. Podzamcze górne łączy z zamkiem krótszy, dwuprzęsłowy most zachodni oraz droga, biegnąca rodzajem szyi, ujętej w dwa mury kurtynowe. Sąsiadujący z zamkiem poziom podzamcza dolnego stanowi ogród regularny z fontannami, altaną, dwiema figurami barokowymi i repliką znanego wrocławskiego posągu Szermierza autorstwa Hugo Lederera oraz basteją wschodnią z XVI w.

Wyższy, położony bardziej na południe i zachód poziom podzamcza górnego tworzy wydłużony zespół zabudowań pomocniczych z XVI lub pocz. XVII w., otoczony kamiennym murem kurtynowym z potężną bramą wjazdową z 1611 r. o dwóch cylindrycznych basztach, zwieńczony krenelażem i wyposażony w ganek. Z podzamczem górnym sąsiaduje od wschodu folwark z oborą z 1867 r. i spichlerzem z końca XIX w. - otoczony murem kamiennym, w którego ciąg włączono wspomniane obiekty.

Obiekt ogólnodostępny, znajduje się na oznaczonym szlaku turystycznym.

Oprac. Piotr Roczek, OT NID we Wrocławiu, 20.10.2017 r.