Poznaj lokalne zabytki

Wyraź zgodę na lokalizację i oglądaj zabytki w najbliższej okolicy

Zmień ustawienia przeglądarki aby zezwolić na pobranie lokalizacji
Wyszukaj w
Lokalizacja
Rodzaj obiektu
Kategoria dokumentu
Stanowisko archeologiczne
Wyszukaj
Kultura archeologiczna
Chronologia
Stanowisko archeologiczne
Czas powstania obiektu
Od
Do
Styl architektoniczny
Kategoria obiektu
Strona korzysta z plików cookies. Dowiedz się więcej.

Wiatrak koźlak - Zabytek.pl

galeria zdjęć obiektu wiatrak koźlak
Zobacz zdjęcie panoramiczne
Zobacz lokalizację
Dodaj do ulubionych
Dodaj do ulubionych
Drukuj
Drukuj
Udostępnij

Wiatrak koźlak

wiatrak 1795 r. Sulmierzyce
Pokaż drogę dojazdu

Adres
Sulmierzyce, Poznańska

Lokalizacja
woj. wielkopolskie, pow. krotoszyński, gm. Sulmierzyce

Wiatrak-koźlak jest świadectwem myśli technicznej poprzednich wieków i sposobu przemiału zboża. Koźlaki były najbardziej powszechnymi młynami wietrznymi na obszarze historycznej Wielkopolski. Stanowiły w przeszłości niezwykle charakterystyczny element krajobrazu kulturowego tego regionu. Ich duża liczba zauważalna była zwłaszcza w jej części południowo-zachodniej.

Historia

Sulmierzyce to jedno z wielu miast wielkopolskich o rolniczej proweniencji, położone na skraju Wysoczyzny Kaliskiej, ok. 40 km na płd.-zach. od Kalisza nad strugą o nazwie Czarna Woda. Prawa miejskie Sulmierzyce otrzymały w 1457 roku z nadania króla Kazimierza Jagiellończyka. Położenie miasta na granicy wielkopolsko-śląskiej, przy drodze handlowej ze Śląska do Kalisza, zapewniło Sulmierzycom możliwości rozwoju. W 1524 roku otwarto w nim komorę celną. W tym okresie urodził się tu w 1545 roku poeta przełomu renesansu i baroku, kompozytor, wykładowca Akademii Zamojskiej Sebastian Fabian Klonowicz.

Swoją wiodącą pozycję w stosunku do sąsiednich ośrodków miasto utraciło ok. poł. XIX wieku. Po II rozbiorze Polski w 1793 roku miasto znalazło się obrębie zaboru pruskiego. Od 1819 roku Sulmierzyce były własnością książęcego rodu von Thurn-Taxis. Również w okresie międzywojennym było to miasto graniczne, w którym mieściła się placówka polskiej Straży Granicznej. W mieście przez cały okres ponad 500-letniej historii rozwijało się rzemiosło. Mieszczanie czerpali zyski także z działalności rolniczej. Jednym z cechów funkcjonujących w mieście było młynarstwo. Około 1885 roku działało poza miastem 7 wiatraków. W początkach XVII w. było ich aż 12. W końcu XIX w. miasto zamieszkiwało 3130 mieszkańców. Obecnie ich liczba oscyluje w granicach 3 tysięcy. 

Nieopłacalność przemiału i rozwój młynarstwa przemysłowego spowodowały, że wiatraki stały się obiektami zbędnymi w systemie gospodarki rolno-przetwórczej. Często porzucane i pozostawiane bez opieki ulegały szybko postępującej degradacji. Zbudowane z drewna podlegały szybszym procesom niszczenia niż inne obiekty murowane. Wiatraki koźlaki należą do najbardziej prymitywnych młynów wietrznych, ale popularne były również w innych krajach Europy. Najwcześniej pojawiły się na terenie obecnej Belgii lub północnej Francji. W Polsce najstarsze funkcjonowały w Wielkopolsce i na Kujawach. Pierwsza pisana informacja z 1303 roku dotyczy wiatraka w Kobylinie, pow. krotoszyński. Wiatraki koźlaki upowszechniły się w XV w., ale  największy rozwój młynarstwa przypada na początek XVIII w, kiedy Polska eksportowała duże ilości zboża, stając się zagłębiem młynarstwa w Europie. Na ziemiach polskich pracowało ich wówczas ok. 20 tys., a w samej Wielkopolsce ponad 12 tys. wiatraków. Ich największe skupisko znajdowało się w okolicach Leszna – około 100 obiektów. Przeważającym typem były koźlaki, zwane też wiatrakami kozłowymi. Mniej popularne były paltraki. Nie przyjęły się, jako wytwór obcy, wiatraki typu holenderskiego (jeden z nielicznych zachowanych w Wielkopolsce znajduje się w mieście Pyzdry i w 2021 roku stał się laureatem konkursu „Zabytek Zadbany”). Na wystawianie określonego typu wiatraka miały wpływ kwestie ekonomiczne. Koźlaki było najłatwiej zbudować, holendry wymagały zdecydowanie najwięcej nakładów finansowych. Koźlaki również zdecydowanie łatwiej było przenieść w inne miejsce, co było zjawiskiem dość powszechnym.

Jedyny zachowany wiatrak w Sulmierzycach powstał w 1795 roku, o czym świadczy wyryty kursywą napis na tzw. belce mącznej „Fondator Jakub Kokot Dz 5 May Anno 1795”. Kolejna data znajdująca się w wiatraku brzmi „D. Gendziorowski 1891”. Końcówka XIX w. może wskazywać na remont bądź przeniesienie obiektu z innego miejsca. Ostatnim prywatnym właścicielem wiatraka był Roman Gendziorowski. Obecnie obiekt jest własnością miasta. W 2007 roku przeprowadzono remont oszalowania i pokrycia dachu. Wiatrak otrzymał nowe śmigi w miejscu zniszczonych. W latach 2009-2010 przeprowadzono remont wnętrza, konserwację wyposażenia oraz elementów konstrukcyjnych. 3 maja 2010 roku miało miejsce uroczyste otwarcie wiatraka. Wtedy to otrzymał imię JAKUB dla upamiętnienia budowniczego.  

Galeria zdjęć 1/
Sulmierzyce, wiatrak-koźlak „Jakub” – widok od południa, czerwiec 2022 r.
Sulmierzyce, wiatrak-koźlak „Jakub” – widok od płd.-zachodu, czerwiec 2022 r.
Sulmierzyce, wiatrak-koźlak „Jakub” – widok od zachodu, czerwiec 2022 r.
Sulmierzyce, wiatrak-koźlak „Jakub” – widok od płd.-zachodu, czerwiec 2022
Sulmierzyce, wiatrak-koźlak „Jakub” – górna część wiatraka z galeryjką, czerwiec 2022 r.
Sulmierzyce, wiatrak-koźlak „Jakub” – widok od wschodu, czerwiec 2022 r.
Sulmierzyce, wiatrak-koźlak „Jakub” – widok od płd.-zachodu, czerwiec 2022 r.
Sulmierzyce, wiatrak-koźlak „Jakub” – widok od wschodu, czerwiec 2022 r.
Sulmierzyce, wiatrak- koźlak „Jakub” – galeryjka – wejście na II kondygnację kondygnację, czerwiec 2022 r.
Sulmierzyce, wiatrak-koźlak „Jakub” – dolna część, czerwiec 2022, r.

Opis

Jedyny zachowany do czasów obecnych wiatrak na terenie Sulmierzyc usytuowany jest na dość płaskim terenie, na niewielkim nasypie, na północnym skraju miasta, po zachodniej stronie ul. Poznańskiej, nieco wcześniej krzyżującej się z ul. Ceglarską. Droga od wiatraka prowadzi na północ w stronę wsi Chwaliszew. Wokół rozciągają się pola uprawne. Od wiatraka, w kierunku południowym, rozciąga się ładna panorama na historyczną zabudowę Sulmierzyc z ekspozycją ul. stodolnej. Wokół wiatraka wydzielono porośnięty trawą teren tzw. młyniska o kształcie zbliżonym do kwadratu. Nieruchomą częścią wiatraka jest kozioł oparty na wysokich podmurówkach ceglanych. Kozioł składa się z dwóch skrzyżowanych podwalin i pionowego słupa tzw. stembra. Słup w dolnej partii ma przekrój kwadratowy, a w górnej ośmioboczny. Stember usztywniony jest zastrzałami wchodzącymi w podwaliny. W górnej części zastrzały podpierają i obejmują „siodło” złożone z czterech skrzyżowanych ze sobą dyli, które stanowią łożysko ślizgowe dla dwóch belek tzw. „pojazdów” obejmujących stember. Pomiędzy pojazdami zamocowano długą okrągłą belkę – dyszel, która służy do obracania ruchomej części wiatraka. Pojazdy podtrzymują strop belkowo-deskowy pierwszej kondygnacji. Na szczycie stembra, wzmocnionego opaską stalową, osadzono belkę „mączną”. To na niej znajduje się napis z nazwiskiem fundatora i rokiem budowy obiektu. Strop drugiej kondygnacji – belkowo-deskowy – oparty został na mącznicy. Nad trzecią kondygnacją znajduje się otwarta więźba dachowa o konstrukcji krokwiowo-jętkowej. W obrębie więźby widoczny jest poziomy wał skrzydłowy z żeliwną głowicą. 

Ściany zewnętrzne wiatraka o konstrukcji ryglowej, lekko zwężające się ku górze, wzmocnione zostały zastrzałami i oszalowane na zewnątrz pionowo deskami. Dwuspadowy dach wiatraka, z naczółkiem od strony wietrznej, nadwieszony nad ścianą mączną pokryto obecnie gontem (uprzednio blachą). Śmigi wiatraka odtworzono z napiórem deszczółkowym. Pierwotnie miały formę z systemem żaluzjowym. Druga kondygnacja wiatraka dostępna jest z zewnątrz przez schody i obudowany ganek – tzw. galeryjkę. Wiatrak posiada pełne wyposażenie. Na dole widoczny jest kozioł. Do wnętrza parteru można wejść przez zewnętrzne drzwi. Na drugiej kondygnacji znajdują się skrzynie mączne oraz urządzenie do regulacji obrotów i docisków kamieni. Złożone jest z systemów dźwigni i regulatorów Obrotów Watta z żeliwnymi ciężarkami. Na trzecią kondygnację wchodzimy po drabiniastych wewnętrznych schodach opartych o mącznicę. Na kondygnacji tej znajdują się dwa złożenia kamieni młyńskich, umieszczone osiowo względem wału skrzydłowego i napędzane z dwu kół palecznych. Koła umocnione są opaską hamulca z łańcuchem. Pomiędzy złożeniami kamieni w poziomie stropu znajduje się podnośnik ślimakowy, który przesypuje mlewo do skrzyni mącznej. Transport wewnętrzny w wiatraku odbywa się za pomocą windy przechodzącej przez otwory w podłodze, napędzanęj z wału dźwigowego. 

W trakcie remontu starano się zachować jak najwięcej historycznej substancji, by nie uszczuplać integralności historycznego budynku. Wymieniono zniszczone elementy na nowe, zakonserwowano całość oraz wyposażenie wiatraka. Naprawiono schody zewnętrzne i wewnętrzne, wymieniono podłogi drugiego poziomu, naprawiono koło paleczne i hamulec, uzupełniono oczep, złącza ciesielskie i kamienie młyńskie, wymieniono rygiel i zęby wału. W obiekcie można zademonstrować przemiał zboża według historycznego sposobu. W 2011 r. wiatrak zdobył laur w konkursie Generalnego Konserwatora Zabytków Zabytek Zadbany w kategorii „architektura drewniana”.

Oprac. Teresa Palacz, OT NID w Poznaniu, 16.05.2025 r.

Rodzaj: wiatrak

Styl architektoniczny: nieznana

Materiał budowy:  drewniane

Forma ochrony: Rejestr zabytków, Ewidencja zabytków

Inspire id: PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_30_BL.41103, PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_30_BL.8473

Licencja (opis)

Creative commons

Uznanie autorstwa

Użycie niekomercyjne

Bez utworów zależnych

Widzisz błędy lub nieprawidłowości? Zgłoś naruszenie zasad.

Zobacz dokumentację zabytku

1 dokument

Zobacz także w najbliższej okolicy

10 obiektów

10 Pokaż wszystkie