Historia obiektu

Inicjatorem utworzenia placówki muzealnej w Szymbarku był mgr Jerzy Tur, Wojewódzki Konserwator Zabytków w Rzeszowie, który wystąpił z tą propozycją w 1962 r. Zadanie rozwoju sieci muzealnej w powiecie gorlickim zostało ujęte w programie rozwoju działalności w zakresie upowszechniania kultury w latach 1964-1970, opracowanym przez Wandę Kłapkowską - kierownika Wydziału Kultury PPRN i zatwierdzone przez Prezydium PRN w Gorlicach. W programie tym ujęto remont dworu obronnego w Szymbarku i utworzenie w nim placówek muzealnych, a także zorganizowanie w Szymbarku parku etnograficznego.

Po pozytywnym rozpatrzeniu wniosku przez Prezydium PRN oraz Powiatową Komisję Planowania Gospodarczego projekt został przesłany do instytucji nadrzędnej, Prezydium WRN Wydziału Kultury w Rzeszowie z prośbą o zaopiniowanie. Oczekiwanie na decyzję trwało kilka lat i spowodowane było zmianami na stanowisku Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Rzeszowie. Nie sprzyjały tym zamierzeniom również plany województwa rzeszowskiego, w których zakładano rozwój skansenów w innych częściach województwa. Pozytywna opinia Wojewódzkiego Konserwatora została wydana dopiero w 1974 r. Niezwłocznie przystąpiono do realizacji, przenosząc pierwsze obiekty na teren szymbarskiego skansenu. W latach 1974-1975 odtworzono na terenie skansenu sześć obiektów architektonicznych: chałupę dymną z Siar, chałupę z Gródka, stodołę plebańską z Zagórzan, olejarnię z Gródka, wiatrak z Krygu oraz studnię z Wójtowej.

W wyniku reformy administracji państwowej (zmiana województw i utworzenie województwa nowosądeckiego), w 1975 r. zgodnie z zarządzeniem Wojewody Nowosądeckiego tworzący się ośrodek muzealny przejęło Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu. W tym czasie dokonano translokacji kolejnych obiektów: budynków gospodarczych ze Stróżnej (stodoła i obora), kuźni z Turzy, chałupy z Szymbarku, zrekonstruowano też krzyż przydrożny. Po 1987 r. ekspozycja została wzbogacona o chałupę z Moszczenicy, wiatrak z Ropy, rekonstrukcję pieca garncarskiego.

W skład ośrodka weszły również budynki dworskie: kasztel, oficyna i dworek mieszczański. Uroczystego otwarcia oddziału pod nazwą: ,,Ośrodek Budownictwa Ludowego w Szymbarku” (OBL), dokonano 19 września 1987 r.

 Autorami koncepcji zagospodarowania przestrzennego Ośrodka Budownictwa Ludowego w Szymbarku są architekci Ryszard Brykowski oraz Wojciech Jankowski. Projekty ekspozycji, a zwłaszcza ich program merytoryczny konsultował prof. Roman Reinfuss. Usytuowanie ośrodka w centrum wsi i szczupłość terenu, zgodnie z opinią prof. Jerzego Czajkowskiego zdecydowało o wyborze koncepcji zabudowy parkowej, bez odtwarzania autentycznego schematu zabudowy wsi pogórzańskiej.

Kolejne zmiany administracyjno - organizacyjne OBL miały miejsce w pierwszych latach XXI w. Gdy w 1999 r. w wyniku reformy administracyjnej utworzono ponownie powiat gorlicki, dążeniem środowiska gorlickiego oraz władz samorządowych było włączenie istniejącej już placówki muzealnej tj. Ośrodka Budownictwa Ludowego wraz z kasztelem w struktury lokalne.

 31 grudnia 2007 r. placówka została wyłączona z Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu i weszła w skład nowo utworzonej samorządowej instytucji kultury: „Muzeum - Dwory Karwacjanów i Gładyszów w Gorlicach”.

 27 maja 2010 r., w setną rocznicę urodzin prof. Romana Reinfussa  „Ośrodkowi Budownictwa Ludowego” zmieniono nazwę na: ,,Skansen Wsi Pogórzańskiej im. prof. Romana Reinfussa w Szymbarku”.

Opis obiektu

Skansen Wsi Pogórzańskiej w Szymbarku usytuowany jest w centrum wsi, na resztówce podworskiej (fragment dawnego Majątku Zamek, stanowiącego własność rodziny Kuźniarskich do 1947 r.).

Na powierzchni ok. 2 ha w chwili obecnej zlokalizowanych jest 16 obiektów reprezentujących typową dla Pogórza Gorlickiego architekturę wiejską. W najbliższym sąsiedztwie wiejskiej zabudowy znajdują się podworskie obiekty murowane – kasztel rodu Gładyszów z XVI w., dawna oficyna z k. XVIII w. oraz drewniany dworek z pocz. XX w., przeniesiony z Gorlic.

Obiekty znajdujące się na terenie skansenu to budynki mieszkalne, gospodarcze, obiekty przemysłu wiejskiego (wiatraki, kuźnia, olejarnia, piec garncarski) oraz przykłady małej architektury. W większości są to budynki datowane na k. XIX w.,  o konstrukcji zrębowej, kryte słomą żytnią oraz gontem.  

    Obiekty w pełni wyposażone są w dawne urządzenia, meble i narzędzia związane z ich funkcjonowaniem. W większości z nich odtworzono piece. W niektórych (np. kuźni i olejarni) znajduje się oryginalne wyposażenie. Oprócz ww. obiektów na terenie skansenu prezentowane są także wystawy stałe: w chałupie z Szymbarku „Zioła w tradycji Pogórza”, w chałupie z Gródka „Dawne rzemiosło ludowe na Pogórzu”, w stodołach plebańskich wystawy: „Sztab operacji Gorlickiej.1915” oraz „Pogórzanie i sąsiedzi – stroje ludowe z regionów Polski i Słowacji”. Pod stylową wiatą mieści się ekspozycja zabytkowych maszyn i urządzeń rolniczych oraz pojazdy wiejskie.

Wszystkie niemal obiekty na terenie skansenu są oryginalne. Wykonano dla nich dokumentację techniczną w macierzystych wsiach, po rozbiórce przewieziono je do skansenu, tu zakonserwowano i dokonano montażu w wytypowanym miejscu. Jedynie w dwóch przypadkach wykonano rekonstrukcje - krzyża przydrożnego oraz pieca garncarskiego.

Przy chałupach znajdują się ogródki, zróżnicowane ze względu na typ uprawy i rodzaj płotów. Otoczenie obiektów tworzą też pozostałości po przedwojennym dworskim sadzie, głównie ze starymi odmianami jabłoni, krzewami porzeczek, malin, uzupełnione nowymi nasadzeniami. Krajobraz skansenu wzbogacają również niewielkie poletka z zasianym żytem, lnem, zasadzonymi ziemniakami, kapustą oraz ogródek ziołowy.

Dodatkową atrakcję stanowi wybudowany w 2020 r. „Etnograficzno-edukacyjny park budownictwa ludowego i maszyn na pograniczu polsko – słowackim”, wydzielone miejsce na terenie skansenu, gdzie poprzez dotyk, słuch, zapach można poznać zrekonstruowane obiekty, nawiązujące do tradycyjnej architektury ludowej.

Dostępność obiektu dla zwiedzających: Zabytek dostępny w godzinach otwarcia muzeum. Muzeum – Dwory Karwacjanów i Gładyszów w Gorlicach, oddział Skansen Wsi Pogórzańskiej im. prof. Romana Reinfussa w Szymbarku. https://muzeum.gorlice.pl/ (dostęp: 17.07.2024)

Autor noty: oprac. Anna Niemczyńska-Szurek, Skansen Wsi Pogórzańskiej w Szymbarku, 08-07-2024 r.