Wyróżnia ją kształt jednokalenicowego dachu, nakrywający korpus nawowy oraz trójbocznie zamknięte prezbiterium i tworzące po jego obu stronach trójkątne okapy. Zacieranie tradycyjnego podziału cerkwi na poszczególne człony (prezbiterium, nawa, kruchta) było jednym z przejawów latynizacji, która ukształtowała architekturę cerkiewną w XVIII wieku.

Historia

Początki parafii prawosławnej w Topolanach są nieznane. Prawdopodobnie powstała po 1674 roku, wkrótce po założeniu w radziwiłłowskich dobrach zabłudowskich wsi i folwarku Topolany. Radziwiłłowie, którzy byli kalwinami wspierali w swoich dobrach Cerkiew prawosławną, więc dopiero na krótko przed 1700 roku, po przekazaniu Topolan w zastaw Stefanowi Eustachemu Aleksandrowiczowi, kasztelanowi nowogrodzkiemu, parafia przyjęła unię brzeską. Wówczas wiernym prawosławnym ufundowano cerkiew w pobliskiej wsi Potoka (1707) należącej wciąż do Radzwiłłów. Obecna świątynia w Topolanach została wzniesiona prawdopodobnie w pierwszych dziesięcioleciach XVIII wieku. Potwierdzałoby to jej podobieństwo do cerkwi w Dubiczach (1729), która również charakteryzowała się jednokalenicowym dachem przekrywającym korpus nawowy i prezbiterium, tworzącym po obu jego stronach trójkątne okapy. W cerkwi znajdował się antymis Jerzego Bułhaka, w latach 1730-1769 bpa turowsko-pińskiego, który od 1733 roku był archimandrytą supraskim. Być może nowa cerkiew została zbudowana na krótko przed tą datą. Zarówno w wizytacji z 1773 roku, jak i 1804 roku świątynia opisywana była jako nadająca się do remontu. Prawdopodobnie został przeprowadzony w połowie XIX wieku i wówczas dobudowano nad kruchtą wieżyczkę-dzwonnicę. Parafia topolańska została zlikwidowana w 1835 roku, a jej wiernych przyłączono do cerkwi w Potoce, która w 1839 roku, po kasacie unii brzeskiej, przeszła na prawosławie. Parafię w Topolanach odnowiono w 1856 roku (jako prawosławną), ale po I wojnie światowej przyłączono jako filię do parafii zabłudowskiej. W 1906 roku otoczono cmentarz przycerkiewnym murem. W 1931 roku cerkiew wyremontowano, co upamiętniono napisem na podmurówce prezbiterium. W 1940 roku nastąpiła reaktywacja parafii. W latach 1999-2002 przeprowadzono gruntowny remont m.in. wymianę szalunku. 

Opis     

Cerkiew położona w zachodniej części wsi, na środkowym placu w kształcie wrzeciona, na ogrodzonym murem cmentarzu przycerkiewnym. Cerkiew orientowana, drewniana w konstrukcji zrębowej (najwyższa kondygnacja dzwonnicy w konstrukcji szkieletowej), na podmurówce, dachy pokryte blachą. Ściany szalowane pionowo, spięte lisicami. Otwory okienne prostokątne, wypełnione wielokwaterowymi oknami. Otwory głosowe dzwonnicy zamknięte półkoliście; w nadślemioniach dekoracja z listewek w formie gwiazdy. Stolarka okienna i drzwiowa drewniana. Stropy i podłogi drewniane. Cerkiew jest trójdzielna; złożona z prostokątnego korpusu nawowego, pięciobocznego prezbiterium połączonego od północy z niewielką zakrystią i prostokątnej w planie kruchty zwieńczonej smukłą dzwonnicą. Nawa i prezbiterium przekryte zostały jednokalenicowym dachem, dwuspadowym nad nawą i pięciospadowym (zwieńczonym kopułką) nad prezbiterium. Nad zakrystią dach pulpitowy; nad kruchtą trójspadowy, w którym wmontowana ośmioboczna wieżyczka nakryta ostrosłupowym hełmem z kopułką, obwiedziona pod okapem profilowanym gzymsem. Przed wejściem dwuspadowy daszek na dwóch słupach. Wnętrze jednoprzestrzenne, nakryte płaskim stropem. Prezbiterium wydzielone ikonostasem. Nad wejściem chór muzyczny osłonięty drewnianą ażurową balustradą. Wyposażenie głównie z przełomu XIX i XX wieku: eklektyczny jednorzędowy ikonostas, trzy kioty. 

Obiekt dostępny z zewnątrz, otwierany w trakcie nabożeństw.

Oprac. Grażyna Rogala, dr Aneta Kułak, NID OT w Białymstoku, 01-09-2025 r.

Bibliografia    

• Czyżewski P., Szlachta grodzieńska wobec unii kościelnej na początku XVIII wieku, (w:) Kościoły a państwo na pograniczu polsko-litewsko-białoruskim. Źródła i stan badań, red. M. Kietliński, K. Sychowicz, W. Śleszyński, Białystok 2005, s. 81.
• Katalog zabytków sztuki w Polsce, Seria Nowa, t. XII, Województwo podlaskie, red. M. Zgliński, z. 3, Powiat białostocki, oprac. Z. Michalczyk, D. Piramidowicz, K. Uchowicz, M. Zgliński, Warszawa 2016, s. 253-255. 
• Księga wizyty dziekańskiej dekanatu podlaskiego przeze mnie księdza BAzylego Benedykta Guttorskiego dziekana podlaskiego, plebana golniewskiego w roku 1773 miesiąca Novembra dnia 17 iuxta vetus kalendarza sporządzona, oprac. J. Maroszek, W. F. Wilczewski, Białystok 1996, s. 118-130.
• Maroszek J., Dziedzictwo unii kościelnej w krajobrazie kulturowym Podlasia 1596-1996, Białystok 1996, s. 29, 41.
• Nos L., Monografia gminy Michałowo, Białystok 1996, s. 187-189.
• Sosna G., Troc-Sosna A., Cerkiewna własność ziemska na Białostocczyźnie w XV-XX wieku, Białystok 2004, s. 696-697.