Historia

Toszek, niewielkie miasto znajdujące się dawniej na szlaku handlowym prowadzącym z Krakowa do Wrocławia, otrzymało prawa miejskie w drugiej połowie XIII wieku. Wykształcony w średniowieczu układ urbanistyczny z szachownicową siatką ulic i prostokątnym rynkiem otaczały mury obronne z bramami miejskimi. Miasto, wielokrotnie naznaczone pożarami, silnie ucierpiało podczas pożogi w 1833 roku. Obecna zabudowa przyrynkowa o zachowanym układzie pochodzi z XIX i XX w. Pierwszy drewniany ratusz pochodzący przypuszczalnie z XIV lub XV wieku był usytuowany pośrodku rynku. W 1767 roku drewniany ratusz został zastąpiony murowanym, wzniesionym z wykorzystaniem materiału z rozebranych murów i bram miejskich. Nowy gmach usytuowano w zmienionej lokalizacji w południowym narożniku wschodniej pierzei rynku. Obecny ratusz w Toszku został wzniesiony w 1834-1836 w miejscu wcześniejszego, który spłonął podczas wielkiego pożaru miasta w 1833 roku. W czasie II wojny światowej ratusz wraz z miastem uległ zniszczeniu. W latach 1958-1959 został odbudowany wgedług projektu Ireneusza Sławińskigo. W latach 70. i 90. XX w. był doraźnie remontowany. W latach 2015-2024 został poddany kompleksowym pracom remontowo-konserwatorskim.

Opis

Budynek ratusza położony jest we wschodniej pierzei rynku pomiędzy ulicami Bolesława Chrobrego i Ratuszową. Obiekt usytuowany jest na wydłużonej parceli od strony wschodniej zabudowanej budynkiem gospodarczym. Przestrzeń pomiędzy budynkami wypełnia dziedziniec w kształcie prostokąta, zamknięty od strony ul. Chrobrego oraz Ratuszowej murowanym ogrodzeniem z dwiema bramami. Wejście do budynku znajduje się od strony ul. Bolesława Chrobrego. Ratusz jest wolnostojący, murowany z cegły i  otynkowany, wzniesiony na rzucie prostokąta z pseudoryzalitami w narożnikach. Dwupiętrowa podpiwniczona bryła z poddaszem zaakcentowana jest od strony rynku (zachodniej) parą kwadratowych wież, nieznacznie występujących przed lico muru. Budynek nakrywa czterospadowy dach w konstrukcji drewnianej o poszyciu z blachy. Wieże zwieńczone balustradami nakrywają dachy płaskie. Podziały horyzontalne elewacji podkreślają cokół zwieńczony gzymsem oraz gzymsy kordonowy i wieńczący obiegające budynek dookoła. Kondygnację przyziemia akcentuje psudorustyka. Okna na kondygnacji parteru są półkoliste, a powyżej – prosto zamknięte. Wieże zdobione są detalem architektonicznym przypominającym machikuły. Elewację zachodnią na poziomie przyziemia urozmaica niewielki taras. Układ wnętrza jest dwutraktowy, z sienią na osi prowadzącą do dwubiegowej klatki schodowej w tylnym trakcie. Piwnice nakrywają sklepienia kolebkowe i krzyżowo-kolebkowe. Sień nakrywają sklepienia krzyżowe na gurtach, wsparte na czworobocznym filarze, korytarze – sklepienia kolebkowe (parter) i żaglaste na gurtach (I i II piętro), a klatkę schodową sklepienia – kolebkowe i żaglaste.

Oprac. Dorota Folan, OT NID w Katowicach, 05.2025 r.

Bibliografia: 

• Chrząszcz J, Kozubek R., Historia miast Pyskowice i Toszek, Pyskowice 1994
• Karta ewidencyjna architektury i budownictwa, Ratusz, oprac. Kwiecień A., 09/10.2000, Archiwum NID w Warszawie
• Katalog zabytków sztuki w Polsce. T.6. Województwo katowickie. Z.5. Powiat gliwicki, red. Izabela Rejduch-Samkowa, Jan Samek; inwentaryzacja Ewa Dwornik-Gutowska, Kazimiera Kutrzebianka, Maciej Gutowski, Warszawa 1966