Historia

Sieć osadnicza w rejonie Bolesławca leżała w XIII wieku w obrębie kasztelanii rudzkiej związanej dziejami z Wielkopolską i Śląskiem. Po śmierci Bolesława Krzywoustego okręg rudzki stał się spornym obszarem pogranicznym, na którym toczyły się wojny pomiędzy książętami wielkopolskimi i śląskimi. Od początku XIII wieku poświadczone są działania zmierzające do stworzenia nowej jednostki administracyjno–gospodarczej w rejonie Bolesławca nad Prosną (brak przekazów źródłowych potwierdzających wcześniejsze osadnictwo na tym terenie). Zanim w źródłach pisanych pojawił się zamek i miasto w Bolesławcu wcześniej wymienione zostały wsie przyległe. Chotynin pojawił się w źródłach pisanych już na początku XIII wieku, a jako uposażenie łubnickiego klasztoru cysterek wymieniane są: Mieleszyn, Chróścin, Ochędzyn i Skomlin. Bolesławiec założony został w 1266 r. przez księcia kaliskiego Bolesława Pobożnego, a w 1268 roku Rocznik Kapituły Poznańskiej wspomina o budowie zamku. W rejonie Bolesławca krzyżowały się drogi z Moraw w kierunku Kujaw oraz z Rusi na Śląsk. Dokument z 1277 roku potwierdza czas budowy miasta obok/przy zamku. Po 1281 roku Bolesławiec wraz z całą ziemią wieluńską i ostrzeszowską znalazł się pod panowaniem Piastów Śląskich. Od 1329 roku, za panowania Władysława Łokietka, Bolesławiec znalazł się w posiadaniu Bolesława III Rozrzutnego. 

W sąsiedztwie Bolesławca zlokalizowana była przeprawa przez rzekę Prosnę. W soboty, w mieście odbywały się targi (wzmiankowane wcześniej niż miasto). Istniała tu także komora celna. W 1342 roku Bolesław III Rozrzutny, za zgodą Jana Luksemburskiego, oddał Namysłów, Wołczyn, Kluczbork i Byczynę wraz z okręgami w zastaw królowi polskiemu Kazimierzowi Wielkiemu. Ze względu na strategiczne, graniczne położenie Bolesławca, Kazimierz Wielki ufundował (odbudował) murowany zamek obronny w sąsiedztwie miasta. Jest to najprawdopodobniej pierwszy z kazimierzowskich obiektów obronnych tworzących system fortyfikacyjny strzegący granic ówczesnej Polski. Po 1370 roku ziemia wieluńska i ostrzeszowska wraz z Bolesławcem znalazła się pod rządami Władysława Opolczyka. Przebudowuje on zamek, który staje się siedzibą nowego okręgu administracyjnego. Bolesławiec wraca pod panowanie polskie w 1401 roku, przekazany Władysławowi Jagielle przez wdowę po władysławie Opolczyku, stając się siedzibą starostwa niegrodowego. W mieście znajdują się w tamtym czasie: szkoła, młyn, łaźnia oraz folwark miejski i królewski. 

W XVI wieku, za czasów Stefana Batorego Rzeczpospolita rozwija się gospodarczo, rozwijają się również miasta, w szczególności położone na szlakach handlowych. Proces ten obejmuje także Bolesławiec, zlokalizowany przy drodze prowadzącej w kierunku Wrocławia, przez Byczynę, Namysłów i Oleśnicę. W połowie XVI wieku w Bolesławscu działają cechy rzemieślnicze, istnieją kościoły: podmiejski kościół św. Małgorzaty, drewniany kościół parafialny oraz kościół pw. św. Krzyża, a przy nim szpital. Pod koniec XVI w. w miejscu spalonego drewnianego kościoła zostaje wybudowany nowy – pw. św. Trójcy. W 1615 roku starostą bolesławickim zostaje Kacper Denhoff (dworzanin Zygmunta II Wazy). Przebudowuje on zamek, który traci znaczną część swoich cech obronnych na rzecz cech rezydencjonalnych. W XVII w. na terenie Bolesławca pojawia się osadnictwo żydowskie. Kahał żydowski zlokalizowany był po południowej stronie miasta (znajdowała się tu bożnica i cmentarz). Starozakonni zajmowali się rzemiosłem i handlem i w XIX wieku stanowili już ok. 1/3 ogółu ludności.

W wyniku najazdu Szwedów oraz trwającej wojny trzydziestoletniej miasto i zamek ulegają kilkukrotnym zniszczeniom i odbudowom (jednak po zburzeniu zamku w 1704 roku nie zostaje on odbudowany). Zaraza z początku XVIII wieku oraz kolejne klęski (pożary i powodzie), które dotknęły miasto prowadzą do jego stopniowego upadku. Po Kongresie Wiedeńskim rzeka Prosna staje się granicą Królestwa Polskiego, na terenie którego znalazło się prawobrzeżne miasto oraz zamek. Lewobrzeżne grunty miejskie znalazły się na terenie zaboru pruskiego. W XIX wieku na terenie Bolesławca wybudowano m.in. zachowane do czasów obecnych: komorę celną (ob. dom przy ul. 11 Listopada), budynek mieszkalny pod adresem Rynek 2; kordon straży granicznej (ob. dom przy ul. Zielonej 36). W 1870 roku w wyniku carskiej reformy administracyjnej Bolesławiec utracił prawa miejskie. Na początku XX wieku. Bolesławiec dotknęły kolejne pożary niszcząc znaczną część drewnianej zabudowy. W 1915 r. okupacyjne władze niemieckie przekształciły Bolesławiec w miasto. W okresie międzywojennym rzeka Prosna pozostała granicą Polski. 1 września 1939 roku wojska niemieckie wkraczają na teren Bolesławca. Podczas wojny niemcy palą około 80% zabudowy. Po wojnie, w latach 1975-1998 Bolesławiec wchodzi w skład województwa kaliskiego, a po reformie administracyjnej w 1999 r. – zostaje zlokalizowany w granicach województwa łódzkiego. W styczniu 2024 roku Bolesławiec ponownie odzyskuje prawa miejskie.

Opis

Miasto lokacyjne zlokalizowane częściowo na skarpie – krawędzi doliny rzeki Prosny, częściowo już na Wysoczyźnie Bolesławieckiej. Lokalizacja miasta związana najprawdopodobniej z istnieniem w pobliżu wcześniejszej przeprawy przez rzekę Prosnę. Na północ od Bolesławca znajdowała się wieś Chotynin (najprawdopodobniej starsza od miasta), której tereny, wraz z rozwojem przestrzennym miasta zostały do tego ostatniego dołączone. Północną granicę Chotynina wyznaczała rzeka Małgorzatka, przy której zlokalizowany został kościół parafialny wraz z cmentarzem.

Bolesławiec – jest to dawne miasto zachowane do czasów obecnych w formach  rozplanowania odzwierciedlających najprawdopodobniej pierwotny układ lokacyjny. Forma miasta nieregularna – nieco zaokrąglona – wynikająca z głównego kierunku wcześniejszego, przedlokacyjnego układu drożnego rozwidlającego się w rejonie centralnego placu (prawdopodobnie dawnej osady lub wsi targowej). Układ miasta jest typowy dla innych podobnych miast średniowiecznych powstających na obszarze dawnej ziemi łęczyckiej i sieradzkiej. Wielkość historycznego Bolesławca to około 300 na 400 m. W centrum Bolesławca zlokalizowany był plac targowy o wielkości ok. 90 x 60 m, a na wschód od niego znajdował się drugi, mniejszy rynek pomocniczy zwany „małym rynkiem” (obecnie znajduje się tu stacja benzynowa i rondo). Oba rynki zlokalizowane były w rozwidleniu/rozszerzeniu drogi dawnego szlaku handlowego prowadzącego z Rusi na Śląsk. 

Wokół części miasta przeznaczonej na zabudowę mieszczan znajdowały się rozlewiska oraz pola uprawne i łąki. Miasto najprawdopodobniej miało charakter osady handlowej i rolniczej z niewielkim udziałem rzemieślników. Wokół Bolesławca nie wybudowano fortyfikacji. Na zachód od miasta, wśród rozlewisk rzeki Prosny usypany został sztuczny kopiec, na którym jeszcze w okresie średniowiecza wzniesiono zamek. Do zamku prowadziła droga od strony folwarku zamkowego – przez groblę i dalej najprawdopodobniej pomostami na palach (nad terenami podmokłymi) w kierunku bramy zamkowej. 

Miasto zostało podzielone na kwartały zabudowy, w których rozmierzono w miarę regularne parcele przeznaczone na budynki mieszkalne. We współczesnym rozplanowaniu miasta zachował się dawny układ komunikacyjny m.in. dość czytelny przebieg dróg gospodarczych (drogi równoległe do głównego traktu) jak również wrzecionowaty/ owalnicowy kształt rynku. W jednym ze wschodnich kwartałów, na wydzielonej parceli, znajduje się murowany kościół parafalny pw św. Trójcy (fundowany w XVI w. przez starostę Bolesławickiego Mikołaja Zebrzydowskiego). Po wschodniej stronie miasta znajdował się jeszcze jeden, najprawdopodobniej starszy kościół – pod wezwaniem św. Krzyża a przy nim szpital otoczony ogrodem (od XVII w. była to siedziba norbertanek). 

Po zachodniej stronie miasta, nad rzeką (dawne starorzecze, obecnie kanał młyński) zlokalizowano zabudowania powiązane funkcjonalnie z zamkiem: młyn i browar. Do czasów obecnych zachowały się relikty dawnego siedliska młyńskiego, w tym pomost w miejscu spalonego młyna. Obok znajduje się drewniany obiekt określony jako brama młyńska. Obecnie przebiega tędy ścieżka piesza prowadząca w kierunku zamku. Po południowej stronie miasta znajdował się folwark zamkowy, gdzie dawniej znajdowały się zabudowania mieszkalne, ale także obora, chlewy, owczarnia i dwie stodoły. W tej gospodarczej strefie miasta, naprzeciw folwarku, wzniesiono już w późniejszym okresie (XIX w.?) wapiennik. Jego relikty znajdują się po prawej stronie drogi prowadzącej w kierunku Byczyny. Dalej, w kierunku południowym zlokalizowany został cmentarz żydowski (częściowo zniszczony i zaniedbany zachowany jest do czasów obecnych).

Do czasów obecnych zachowały się tylko pojedyncze, historyczne, murowane budynki Bolesławca. Przeważająca tu jeszcze przed wybuchem drugiej wojny światowej zabudowa drewniana – uległa zniszczeniu w trakcie działań wojennych. Obecnie na terenie dawnego miasta przeważa zabudowa współczesna. Z uwagi na niwielką liczb wtórnych nawarstwień i przekształceń urbanistycznych – ten niewielki ośrodek osadniczy zachował swój układ jako świadectwo pierwotnych struktur średniowiecznych miast lokacyjnych. Czytelność pierwotnego rozplanowania, zachowanie skali i gabarytów zabudowy oraz powiązanie ich z otwartym krajobrazem doliny rzeki Prosny są głównymi atutami Bolesławca. 

Obiekt dostępny

Oprac. Maria Dankowska, OT NID w Łodzi, 30.09.2025 r.