Historia

Przyjmuje się, że od XVI wieku w Białym Kamieniu (należącym wówczas do rodu von Czettritz) działały małe kopalnie gminne. Wówczas kopaliny nie stanowiły regaliów władcy, a prawo do ich eksploatacji należało do właściciela ziemi. Wielkość wydobycia w Białym Kamieniu w XVIII wieku wynosiła 2400-3600 ton węgla rocznie. Odbiorcami głównie były gospodarstwa domowe oraz kuźnie. Wydobyty węgiel sprzedawano m.in. do Świdnicy. W 1734 roku Biały Kamień stał się własnością Hochbergów z Książa. Po przejściu Śląska pod panowanie pruskie w 1740 roku właściciele kopalń zostali zobowiązani do ich zgłaszania do urzędu górniczego. W 1796 roku król Prus Fryderyk II Wielki nadał prawo górnicze, które nakazywało kopalniom nosić nazwy własne. Jedną z nich nazwano Fuchs i nazwa ta funkcjonowała do 1945 roku.

Prawo górnicze z 1769 roku zaliczyło węgiel do regaliów władzy i wprowadziło gwarecką organizację kopalń. Kopalnie podzielono na kuksy i wprowadzono zasadę dyrekcyjną – czyli zarządzanie kopalniami przekazano utworzonemu wówczas Królewskiemu Urzędowi Górniczemu (Kgl. Oberbergamt). Wydano także przywileje dla górników m.in. zwolnienie z poddaństwa i obowiązkowej służby wojskowej oraz możliwość swobodnego przemieszczania się. Górnicy zostali oddzieleni od chłopów i rzemieślników, jako osobna grupa.

Pod koniec XVIII wieku rozpoczęto budowę utwardzonych dróg węglowych, służących transportowi węgla furmankami. Sam transport kopaliny stał się intratnym zawodem. W 1844 roku uruchomiono połączenie kolejowe Wrocław-Świebodzice, najpierw węgiel przywożono furmankami do Świebodzic a dalej transport odbywał się koleją. Linię przedłużono w 1853 roku do Wałbrzycha, co przyczyniło się do dalszego wzrostu produkcji. W połowie XIX wieku rozpoczęły się procesy konsolidacji małych kopalń w większe przedsiębiorstwa. Gwarectwo Fuchs przejęło małe kopalnie w Białym Kamieniu, łącząc je w jedno przedsiębiorstwo. Nastąpiła dalsza koncentracja produkcji, a także likwidacja i porzucanie mniejszych szybów.

W 1865 roku wydano w Prusach ustawę o państwowym nadzorze nad górnictwem sprawowanym przez władze górnicze. Wprowadziła zasadę inspekcyjną, która znosiła bezpośredni nadzór państwa nad kopalniami, wprowadzając nadzór pośredni. Przekazywała zarządzanie właścicielom, poprzez odpowiednich specjalistów. Roboty górnicze musiały być prowadzone według planu ustalonego przez kopalnię, ale zatwierdzonego przez urząd górniczy. W 1865 roku zaczęto drążyć szyb Julius, wzniesiono nad nim murowaną wieżę szybową typu Malakow. W 1869 roku rozpoczęto prace nad szybem Ida, zlokalizowanym 55 metrów na południowy - zachód od Juliusa i nadano mu analogiczny wystrój architektoniczny. W 1887 roku wydrążono szyb Dampf, służący do prowadzenia rurociągów z parą z kotłowni do umieszczonych pod ziemią silników. Pełnił też rolę szybu materiałowego do transportu drewna kopalnianego. Ponadto gwarectwo w 1896 roku zgłębiło szyb Bismarck (po 1945 roku Wanda), obecnie nieistniejący.

Razem z kopalnią działała koksownia, powstała na przełomie XIX/XX wieku. Pierwotnie mała, z rzędem pieców koksowniczych typu Otto, wieżą węglową i budynkiem wzbogacania koksu. Na terenie zakładu mieściła się także stacja przepływu, kontroli, wzbogacania i magazynowania gazu. W 1907 roku wybudowano nową koksownię, posiadającą 60 pieców koksowniczych systemu Koppers. Wypał koksu wiązał się z wytwarzaniem produktów węglopochodnych: benzolu, smoły, siarczanu amonowego. Pracę koksowni Biały Kamień wstrzymano w 1989 roku.

Na początku XX wieku zelektryfikowano kopalnię. W 1893 roku nad szybem Julius wstawiono stalową zastrzałową wieżę wyciągową. Do jej obsługi wprowadzono nowe parowe maszyny wyciągowe, które w 1911 roku zastąpiono elektrycznymi. Analogicznie wieżę kratownicową nad szybem Ida postawiono w 1903 roku. Rozwój kopalni wpłynął na zmianę charakteru wsi Biały Kamień, która w ciągu XIX wieku przekształciła się w osadę robotniczą, a liczba mieszkańców zwiększyła się z 620 do 8800 osób. Pod koniec XIX wieku kopalnia zrzeszona była w gwarectwie Fuchs-Weisstein, od 1902 roku działała jako Consolidierte Fuchsgrube, w latach 20. XX wieku znalazła się w koncernie NIBAG (Niederschlesische Bergbau A.G.).

Opis

Kopalni Julia znajduje się w wałbrzyskiej dzielnicy Biały Kamień, przy ul. Piotra Wysockiego 29. Przez wszystkie lata swojej działalności zmieniała nazwy: Fuchsgrube, Biały Kamień, KWK Julia, KWK Thorez, KWK Julia. Kopalnia, wielokrotnie powiększana o nowe pola górnicze i rozbudowywana o naziemną infrastrukturę, urosła do rozmiarów wielkiego kombinatu. Obecnie zespół kopalni tworzy kompleks obiektów z różnych faz rozbudowy zakładu. Do najstarszych należą murowane wieże wyciągowe z II połowy XIX wieku (Julia i Sobótka), rozbudowane o stalowe wieże zastrzałowe (Julia w 1893 roku, Sobótka w 1903 roku). W maszynowniach zachowały się kompletne elektryczne maszyny wyciągowe wraz z przetwornicami prądu, które w 1911 roku zastąpiły maszyny wyciągowe o napędzie parowym.

Kopalnia posiadała szereg peryferyjnych szybów i sztolni, zarówno wydobywczych, jak i wentylacyjnych. Ponadto z szybu Sobótka istnieje połączenie z Lisią Sztolnią. Sztolnia została wydrążona w latach 1791-1794 (starsza od zabrzańskiej Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej), użytkowana do 1854 roku służyła do transportu węgla drogą wodną. Z basenu przeładunkowego węgiel ładowano na furmanki. Znaczenie sztolni spadło wraz z rozwojem kolei. Dziś jest dostępna od ul. Reja lub szybem Sobótka, jednak niekontrolowane wyrzuty CO² wykluczają ruch turystyczny.

We wrześniu 1996 roku Julia przestała prowadzić wydobycie węgla. Na bazie jej zabudowań utworzono Muzeum Przemysłu i Techniki. W latach 2009-2014 przeprowadzono w niej prace remontowo-konserwatorskie, które objęły zespół składający się z kilkunastu obiektów. Z prac tych zostały wyłączone trzy obiekty w południowo-wschodniej części kopalni: sortownia, waga kolejowa oraz budynek płuczki i flotacji. Ze względu na brak możliwości zachowania dotychczasowej funkcji, obiekt dostosowano do współczesnych potrzeb użytkowych. Część założenia odrestaurowano, nadając mu formę ekspozycji muzealnej, pozostałym obiektom, przy zachowaniu zewnętrznej formy i uczytelnieniu wybranych elementów wnętrza (więźba, stalowe podciągi, zasypniki), nadano całkowicie nową funkcję. W 2015 roku została wyróżniona prestiżowym tytułem „Zabytek Zadbany”.

Stara Kopalnia jest otwarta codziennie do zwiedzania w godz.10.00-18.00 (ostatnie wejście o godz. 16:00). Więcej informacji na stronie https://starakopalnia.pl/historia-kopalni-julia/

Oprac. Krzysztof Czartoryski, OT NID we Wrocławiu, 12.10.2017 r.