Historia

Jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej w Przyrowie została powołana w 1914 roku. Drewniana wieża strażacka tzw. wspinalnia została wzniesiona w okresie powojennym w latach 1949-1950. Tego typu wieże szkoleniowe wykorzystywane przez strażaków do ćwiczeń z drabiną hakową były dawniej dominantą i znakiem rozpoznawczym znajdującej się nieopodal remizy lub też były ich częściami. Wspinalnia w Przyrowie jest przykładem typowej, wolnostojącej, drewnianej wieży naśladującej budynek mieszkalny. Dla zapewnienia stabilności wieże były szersze u podstawy i zwężały się ku górze. W celu wzmocnienia drewnianej konstrukcji zalecono stosowanie w dolnych partiach klamr. W Przyrowie elementy konstrukcyjne wzmocniono dwuteownikami pochodzącymi z Huty Pokój w Nowym Bytomiu, o czym świadczą sygnatury zachowane na dwóch z nich. Wspinalnia pełni też funkcje suszarni węży strażackich. W suszarniach tego typu węże zwisając pionowo mają zapewnioną dobrą wentylację, woda może z nich całkowicie odpłynąć, a wnętrze węża wyschnąć. Niejednokrotnie wspinalnie służyły też do obserwacji pożarów czy określenia kierunku i siły ognia. Na dachu obiektu umieszczona jest chorągiewka wskazująca kierunek wiatru z datą „ROK 1950”. Przy jednej ze ścian wieży znajdowała się tzw. „poduszka” – głęboki dół wypełniany początkowo faszyną, w późniejszym okresie oponami i trocinami, służący amortyzowaniu upadków podczas ćwiczeń (obecnie zasypany). W 2021 roku, z uwagi na zły stan techniczny, obiekt został poddany kompleksowym pracom o charakterze remontowym. Podjęte działania polegały przede wszystkim na wymianie zdegradowanego szalowania. Prace dotyczyły również zabezpieczenia poszycia dachowego przed negatywnymi wpływami czynników atmosferycznych. Podczas remontu zmianie uległa artykulacja elewacji północnej, pierwotnie z parami otworów okiennych na każdej kondygnacji, obecnie z pojedynczymi oknami na poziomie drugiej i trzeciej kondygnacji. Zachowany balkon w elewacji frontowej został z uwagi na stan techniczny zdemontowany, a następnie zrekonstruowany w formie z zadaszeniem. Działania te, prowadzone z inicjatywy lokalnych społeczników, w szczególności przy zaangażowaniu prezesa straży pożarnej OSP w Przyrowie, doprowadziły do poprawy stanu technicznego budynku. Dzięki temu obiekt jest nadal użytkowany zgodnie ze swoim przeznaczeniem jako wspinalnia i suszarnia węży strażackich. W 2023 roku wieża strażacka w Przyrowie jako jedna z nielicznych obecnie zachowanych tego typu konstrukcji została wpisana przez Śląskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków do rejestru zabytków województwa śląskiego. 

Opis

Wieża strażacka w Przyrowie usytuowana jest w centrum miasta, w bezpośrednim sąsiedztwie Urzędu Miasta. Wchodzi w skład współczesnej zabudowy remizy Ochotniczej Straży Pożarnej, do którego należą garaż oraz świetlica. Obiekt jest drewniany, wzniesiony na rzucie kwadratu w konstrukcji słupowo-ryglowej z zastrzałami, z zewnątrz szalowany deskami. Bryła wieży jest trzykondygnacyjna, nakryta czterospadowym dachem o poszyciu z blachy, zwieńczonym metalową chorągiewką z datą „ROK 1950”. Budynek ma zachowaną oryginalną konstrukcję, do wzmocnienia której użyto czterech dwuteowników wyprodukowanych w hucie „Pokój” w Nowym Bytomiu (na jednym znajduje się data „30.V.1949 ROK”, na kolejnym „Friedenshütte”). Elewacja frontowa jest jednoosiowa z prosto zamkniętym wejściem opatrzonym drewnianymi dwuskrzydłowymi drzwiami z oryginalnymi okuciami. Wyższe kondygnacje artykułują współcześnie zadaszony balkon oraz prostokątny otwór okienny. Elewacja boczna (północna) jest obecnie jednoosiowa (pierwotnie dwuosiowa) podkreślona na poziomie pierwszego i drugiego piętra prostokątnymi zaślepionymi otworami okiennymi. Wnętrze wspinalni zachowane jest w pierwotnym kształcie. Kondygnacje wieży oddzielone są drewnianymi stropami z otworem w środkowej części umożliwiającym suszenie zwisających węży strażackich. Wejście na kolejne poziomy możliwe jest poprzez drabiniaste schody. Na ostatniej kondygnacji znajduje się oryginalny mechanizm transportowy w formie drewnianego koła pasowego, za pomocą którego węże strażackie wciągane są na najwyższy poziom.

Oprac. Dorota Folan, OT NID w Katowicach, 04.2025 r.

Bibliografia: 

• Z dziejów Ochotniczych Straży Pożarnych. Studia i artykuły [w:] Zeszyty historyczne Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczpospolitej Polskiej, red. J. Gmitruk, P. Matusak,  t. VII, Warszawa 2008
• Tuliszkowski J., Wspinalnia [w:] Przegląd pożarniczy, nr 8, Warszawa1913
•  Szaflik J. R., Dzieje ruchu strażackiego do 1918 r. [w:] Zeszyty Historyczne Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej, z. 1, Warszawa 1996