Historia

Budynek mieszkalny został wzniesiony w 1908 roku, po zachodniej stronie drogi otaczającej układ staromiejski Żor od północnego-zachodu. W pobliżu znajdowały się zabudowania Huty Paweł. Obiekt stanowił własność prywatną. Pierwszym właścicielem był Ferdynand Haering, wieloletni zastępca burmistrza Żor. Od jego nazwiska obiekt nazywany jest „willą Haeringa”. W budynku zamieszkiwała także rodzina Panofskich – właścicieli pobliskiej huty. Od czasu powstania obiekt kilkukrotnie zmieniał swoją funkcję. W pierwszej połowie XX w. w budynku mieścił się pensjonat Brackiej Kasy Chorych. Do 1939 roku obiekt stanowił własność Jana Kubańskiego z Katowic. W  latach 1933-1939 został wynajęty Wojsku Polskiemu na siedzibę oficerów. Podczas II wojny światowej w budynku mieszkał Anton Jaschke pełniący funkcję burmistrza. Po zakończeniu II wojny światowej obiekt pełnił funkcję mieszkalną jako budynek komunalny, a następnie socjalny.  W 1958 roku przeszedł na własność Skarbu Państwa, a w 1992 roku został przejęty przez gminę. Od 2008 roku stanowi własność Katowickiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej. W latach 2008-2014 do historycznej bryły dobudowano nowe kubatury. W tym czasie obiekt został także poddany pracom remontowym i konserwatorskim w związku z jego adaptacją na cele muzealno-biurowe. 

Opis

Budynek willi jest usytuowany po północno-zachodniej stronie układu staromiejskiego Żor. Obiekt został wybudowany jako wolnostojący, zwrócony elewacją frontową na południowy wschód. Willa jest otoczona ogrodem. Budynek został wzniesiony na rzucie zbliżonym kształtem do prostokąta, jako trójkondygnacyjny, z niższą oficyną usytuowaną po stronie zachodniej. Bryła budynku głównego została nakryta dachem dwuspadowym, nad oficyną znajdował się dach pulpitowy. Obecnie w miejscu oficyny jest usytuowana wtórna kubatura, w której znajdują się pomieszczenia muzealne. Ponadto, od strony północno-zachodniej do bryły budynku głównego została dobudowana przeszklona klatka schodowa. 

Willa została wzniesiona w stylu eklektycznym. Elewacje są licowane cegłą, z opracowanym w tynku detalem architektonicznym i dekoracją sztukatorską. Fasada budynku jest symetryczna, sześcioosiowa, artykułowana prostokątnymi otworami okiennymi oraz otworami zamkniętymi łukiem. Podziały poziome wyznaczają gzymsy – kordonowy, podokienne i wieńczący podkreślony fryzem kostkowym. Podziały pionowe wyznaczają pilastry ramujące krawędzie elewacji i ryzalit środkowy. Otwory okienne i drzwiowe zostały ujęte w tynkowane opaski. Pod oknami znajdują się dekoracyjne płyciny wypełnione dekoracją w formie medalionów, ostrołukowych arkadek oraz balustrady tralkowej. Nad oknami pierwszego piętra znajdują się bogato zdobione trójkątne naczółki z motywem głowy kobiecej otoczonej dekoracją roślinną. Nad pozostałymi oknami usytuowane są płyciny ze skromniejszą dekoracją wykonaną w tynku.

Do elewacji tylnej, północno-zachodniej pierwotnie dobudowana była oficyna, a obecnie przylegają współczesne kubatury nowej części muzealnej. W elewacji bocznej, południowo-zachodniej, znajdują się cztery osie okienne, przesunięte na zachód względem osi środkowej. Elewacja boczna, północno-wschodnia jest podzielona pilastrami na trzy części. W partii środkowej mieści się otwór drzwiowy oraz niewielkie okna. W części zachodniej znajdują się dwie osie okienne. W części wschodniej, pozbawionej otworów, usytuowana jest plakieta z kartuszem herbowym i datą 1908. W elewacji frontowej, w ryzalicie, znajdują się secesyjne okna zamknięte łukiem, dwupoziomowe i trójdzielne, z dekoracyjnym układem szczeblin. W ścianie bocznej ryzalitu mieszczą się drzwi dwuskrzydłowe, w konstrukcji ramowo-płycinowej, zdobione dekoracją snycerską. W środkowej części elewacji północno-wschodniej znajdują się drzwi dwuskrzydłowe, z przeszkleniami w górnych partiach skrzydeł oraz nadświetlem zamkniętym łukiem. Historyczne elementy wyposażenia i wystroju wnętrza nie zachowały się. 

Zabytek dostępny z zewnątrz. W budynku willi znajdują się pomieszczenia biurowe. Część muzealna dostępna w godzinach pracy instytucji.

Oprac. Ewa Waryś, OT NID w Katowicach, 14.11.2025 r.