Historia

Powstanie pierwszego zamku w Wodzisławiu przypadło na czasy rozbicia dzielnicowego i lokację miasta pomiędzy latami 1246 - 1257 przez księcia opolsko-raciborskiego Władysława. Elementem wytyczonego w następstwie lokacji układu urbanistycznego Wodzisławia był kwartał przeznaczony na siedzibę książęcą, w miejscu której w XVIII wieku wzniesiony został późnobarokowy pałac Dietrichsteinów. Reliktem trzynastowiecznego zamku książęcego w formie wieży na kopcu, tzw. grodziska stożkowatego, jest obecnie niewielkie wzgórze, zlokalizowane w Parku Miejskim, w sąsiedztwie pałacu. Zamek ten, wzniesiony prawdopodobnie przez księcia opolsko-raciborskiego Władysława, służył kolejnym piastowskim książętom raciborskim i karniowskim, a następnie właścicielom państwa stanowego oraz dóbr wodzisławskich, rezydującym przede wszystkim w nieodległym Raciborzu, Pszczynie lub Karniowie.

Przypuszczalnie w trakcie odbudowy po pożarze miasta w 1460 roku, zamek zyskał murowaną konstrukcję i odmienną formę, natomiast za czasów Planknarów, pomiędzy latami 1584 - 1655, zamek został istotnie rozbudowany, zajmując przestrzeń pomiędzy gródkiem i wzniesionym później pałacem. W trakcie wojny trzydziestoletniej, w latach 40. XVII wieku, zamek oraz część miasta uległy spaleniu, a zamek krótko potem, najprawdopodobniej w nieznanym bliżej zakresie, został odbudowany. W 1685 roku dobra wodzisławskie przekazane zostały przez cesarza Leopolda I Habsburga pod zastaw księciu Ferdynandowi Josephowi von Dietrichstein z Mikulova, a dziesięć lat później stały się jego własnością. W rękach Dietrichsteinów pozostały do lat 70. XVIII wieku. Już od końca XVII wieku zamek cechował się złym stanem zachowania, aczkolwiek pozostawał użytkowany do około 1750 roku. Budowę nowej rezydencji w Wodzisławiu, przeznaczonej dla Guidobalda Josepha von Dietrichstein, szambelana dworu cesarskiego w Wiedniu, oraz jego żony, Marii Gabrieli Henckel von Donnersmarck, rozpoczęto w pierwszej połowie lat 40. XVIII wieku, tuż przed włączeniem Górnego Śląska do Prus na mocy pokoju drezdeńskiego. Nowy pałac, ulokowany nieco na północ od zamku, wybudowano w modnym ówcześnie stylu francuskiego baroku klasycyzującego według projektu morawskiego architekta Franciszka Antoniego Grimma, architekta dworskiego Dietrichsteinów i projektanta należących do nich rezydencji w Napajedli, Boskovicach, Kuparovicach i Leopoldsruhe.

Przy okazji budowy pałacu przekształcono również południowo-wschodnią część średniowiecznego układu urbanistycznego Wodzisławia, wytyczając od frontu pałacu plac zamkowy, przy którym ulokowano nieistniejący już gmach, tzw. „dom rządu”, przeznaczony na administrację dominium. W otoczeniu pałacu od strony południowej, w miejscu rozebranego zamku oraz „zwierzyńca” założono nowy ogród. Pałac pełnił funkcję głównej rezydencji Guidobalda Josepha von Dietrichsteina do 1751 roku, tj. do momentu jego przenosin do Napajedli na Morawach, wchodzącej w skład majątku jego drugiej żony, Marii Anny Rottal. Po śmierci Dietrichsteina w 1772 roku dobra wodzisławskie wraz z rezydencją były własnością m.in. Sophie Caroliny von Dyhrm, Heinricha Leopolda von Reichenbach, Edwarda Braunsa, Edwarda Karla von Oppersdorfa i Fritza Fredländera. W wyniku dużego pożaru miasta w 1822 roku pałac został częściowo zniszczony. Przy okazji jego odbudowy zmieniono formę dachu z pierwotnej, mansardowej na czterospadową. W 1906 roku pałac wraz z ogrodem i sąsiednim browarem został wykupiony przez gminę miejską Wodzisław. Miasto przeznaczyło budynek pałacu na ratusz. W 1913 roku jedno z pomieszczeń na parterze gmachu zaadaptowano na sejf Komunalnej Kasy Oszczędnościowej. W 1926 roku z inicjatywy polskich władz miasta przebudowano sień pałacową w trakcie tylnym oraz reprezentacyjne schody na pierwsze piętro, ponadto wprowadzono modernistyczne lamperie oraz wykonano malowidło z przedstawieniem herbu Wodzisławia. Z kolei w 1941 roku z inicjatywy niemieckich władz okupacyjnych przeprowadzono generalny remont zawilgoconego gmachu oraz adaptację wnętrz na pomieszczenia biurowe, ponadto wymieniono wszystkie zewnętrzne i wewnętrzne tynki ścian, nieznacznie przekształcono tylną elewację pałacu, zastępując historyczny podjazd do gmachu od strony parku nowymi schodami oraz likwidując jedno z bocznych wejść. Po wojnie budynek pałacu przeznaczono początkowo na siedzibę PZPR, a w 1971 roku na Muzeum Miejskie i Urząd Stanu Cywilnego. W latach 2018-2022, po opuszczeniu przez USC pomieszczeń na pierwszym piętrze, w pałacu przeprowadzono prace konserwatorskie, restauratorskie, remontowe i budowlane, związane z dostosowaniem budynku do nowego programu funkcjonalnego muzeum, a także przywróceniem pierwotnej, osiemnastowiecznej formy dachu mansardowego. 

Opis

Pałac mieści się w południowo-wschodniej części średniowiecznego układu urbanistycznego Wodzisławia, u zbiegu ul. Zamkowej, ks. płk. Wilhelma Kubsza i Św. Jana. Od zachodu sąsiaduje z przekształconym budynkiem dawnego browaru zamkowego, a od południa z parkiem zamkowym.

Pałac jest obiektem skierowanym frontem w stronę północną, ku miastu i dawnemu placowi zamkowemu, murowanym z cegły i kamienia, wzniesionym na rzucie prostokąta z dwoma pozornymi ryzalitami na osi elewacji frontowej i tylnej, jednopiętrowym, podpiwniczonym, krytym współcześnie odtworzonym dachem mansardowym, mieszczącym dwie dodatkowe kondygnacje użytkowe. Poszczególne elewacje budynku są otynkowane, dwukondygnacyjne, zakomponowane symetrycznie, z wyodrębnionym niskim cokołem, urozmaicone gzymsem kordonowym i profilowanym gzymsem wieńczącym. Na obu kondygnacjach artykułowane są prostokątnymi otworami okiennymi, podkreślonymi profilowanymi opaskami, podokiennikami oraz wieńczącymi gzymsami odcinkowymi, a na poziomie piętra dodatkowo prostokątnymi, zagłębionymi płycinami ujętymi opaską.

Długa, piętnastoosiowa fasada urozmaicona jest ulokowanym na środku trójosiowym ryzalitem, ujętym narożnymi lizenami i zwieńczonym trójkątnym frontonem. Fronton podkreślony jest przełamanym, profilowanym gzymsem. Na osi ryzalitu znajduje się dekoracyjny portal, złożony z gierowanych pilastrów podtrzymujących belkowanie, ujmujący prostokątny otwór wejściowy zamknięty łukiem koszowym. Powyżej portalu umieszczony jest płaskorzeźbiony herb miejski. W polu trójkątnego frontonu znajduje się tarcza zegarowa oraz historyczny kartusz herbowy Guidobalda Josepha von Dietrichsteina i Marii Gabrieli Henckel von Donnersmarck, fundatorów pałacu. 

Jedenastoosiowa elewacja tylna, podobnie jak fasada, urozmaicona jest środkowym, trójosiowym ryzalitem, zwieńczonym trójkątnym frontonem. Fronton podkreślony jest przełamanym, profilowanym gzymsem. Dwukondygnacyjna elewacja ryzalitu podzielona jest na trzy osie za pomocą lizen, przechodzących w pilastry powyżej gzymsu kordonowego. Na środku znajduje się prostokątny otwór wejściowy zamknięty łukiem koszowym, podkreślony profilowaną opaską z kluczem, poprzedzony wtórnymi, prostokątnymi schodami.

Boczna elewacja zachodnia jest dwuosiowa, artykułowana parą blend okiennych na poziomie parteru oraz parą otworów okiennych na poziomie piętra. Elewacja wschodnia jest z kolei czteroosiowa, artykułowana otworami i blendami okiennymi na obu kondygnacjach. Współcześnie odtworzony mansardowy dach kryty jest ceramiczną dachówką karpiówką, ułożoną w podwójną koronkę. W połaciach dolnych od frontu i tyłu umieszczony jest rząd murowanych facjatek krytych daszkami pulpitowymi, a na poziomie połaci górnych lukarny w formie wolego oka. 

Układ wnętrza pałacu jest symetryczny, złożony z umieszczonej na osi sieni i klatki schodowej oraz dwóch traktów pomieszczeń po bokach, skomunikowanych ze środkowym korytarzem. Obszerna, prostokątna sień w trakcie północnym przekryta jest sklepieniem kolebkowym z lunetami. Od południa otwarta jest trójosiowym arkadowym przejściem do korytarza, skomunikowanego z pomieszczeniami w obu traktach oraz z klatką schodową w trakcie tylnym i wejściem od strony ogrodu. W południowej ścianie korytarza znajduje się otwór wejściowy do klatki schodowej, ujęty po bokach wnękami w formie aediculi. Wnętrze korytarza w partii środkowej kryte jest sklepieniami kolebkowo-krzyżowymi, zaś w partii zachodniej sklepieniami kolebkowymi z lunetami, a w części wschodniej stropami. We wnętrzu klatki schodowej rozlokowane są reprezentacyjne, siedmiobiegowe, rozbieżno-zbieżne schody zwierciadlane z pierwszej połowy XX wieku. Górny bieg schodów ujęty jest dekoracyjnymi wazami na postumentach. Poniżej schodów znajduje się przesklepione przejście do drzwi do parku. W poszczególnych wnętrzach pałacowych na parterze zachowane są oryginalne sklepienia kolebkowe z wolutami i kolebkowo-krzyżowe, natomiast pomieszczenia i korytarze na piętrze kryte są współczesnymi stropami. W obrębie współcześnie przebudowanego poddasza mieszczą się dwie kondygnacje pomieszczeń przeznaczonych na cele edukacyjne, biurowe i magazynowe. Zewnętrza i wewnętrzna stolarka drzwiowa oraz stolarka okienna ma charakter wtórny. Elementy historycznego wyposażenia i wystroju wnętrz pałacowych w zasadzie nie zachowały się, za wyjątkiem lastrykowej, geometrycznej, dwukolorowej posadzki z pierwszej połowy XX wieku w holu na piętrze czy malowanego herbu miasta na podniebieniu sklepienia w klatce schodowej z tego samego okresu.

Oprac. Agnieszka Olczyk, OT NID w Katowicach, 09.2025 r.