Historia

Budowa wieży wiąże się z gotycką fazą rozbudowy katedry po pożarze z 1305 roku, kiedy to powstała obecna świątynia koronacyjna królów polskich. Wieża została usytuowana przy północnym ramieniu transeptu i pełniła funkcje zarówno komunikacyjne, jak i obronne, co odpowiadało średniowiecznemu modelowi katedry jako części systemu warownego wzgórza. W przyziemiu wieży znajduje się krypta o charakterze sepulkralnym. Przestrzeń ma surowy, kamienny charakter, podporządkowany funkcji grobowej. Wnętrze zachowuje czytelną relację z gotycką strukturą murów. W 1935 roku w krypcie św. Leonarda spoczął Józef Piłsudski. Miejsce złożenia trumny od samego początku traktowano jako tymczasowe. Liczba osób pragnących odwiedzić Wawel i złożyć hołd Piłsudskiemu sprawiła, że sprawa szybko stała się nagląca. Sposób komunikacji we wnętrzu podziemi katedry stanowił barierę dla stworzenia możliwości powszechnego odwiedzania trumny Marszałka. Tuż po pochówku planowano, aby mauzoleum Piłsudskiego powstało na tzw. dziedzińcu Batorego pomiędzy prezbiterium katedry i zamkiem. Drugą opcją było wykorzystanie krypty pod skarbcem katedralnym. Wybrano trzecie rozwiązanie. 

Pierwszy projekt realizacyjny dla Wieży Srebrnych Dzwonów powstał jesienią 1935 roku, a prace podjęto na początku roku następnego. W ich ramach przeprowadzono konserwację ścian wieży, z których zbito tynki, przygotowano nowe sklepienie samej krypty, której nadano jednolity neoromański charakter. Wybudowano również klatkę schodową prowadzącą do wnętrza oraz połączono je z innymi pomieszczeniami podziemi katedry. We wnętrzu umieszczono ozdobny żyrandol oraz masywną kratę oddzielającą przedsionek od głównej sali mauzoleum, którą ozdobiono motywem herbów Polski i Litwy oraz rodowego herbu Piłsudskich „Kościesza”. Nad pracami adaptacyjnymi czuwał komitet, który w sprawie projektu zwrócił się do Adolfa Szyszko-Bohusza. Pierwszy projekt zakładał wybudowanie monumentalnej kompozycji – na neogotyckim baldachimie, zwieńczonym spadzistym dachem, chciano umieścić figurę husarza. Pod baldachimem planowano wzniesienie sarkofagu marszałka. Ta wersja nie została zaaprobowana, a Szyszko-Bohusz przygotował następne, coraz bardziej redukując ich kształt. Po poszukiwaniach neogotyckich, przyszedł czas na neorenesansowe, nawiązujące kształtem do baldachimu nad sarkofagiem króla Władysława Jagiełły. 

Zewnętrzne wejście nakryto baldachimem nad wejściem, który składa się z ustawionych na granitowej podmurówce sześciu nefrytowych kolumn. Ponad nimi, na niewielkich metalowych kulach, umieszczono płaską płytę ozdobioną jedynie inskrypcją Corpora dormiunt vigilant animae. Przeciągające się prace przerwał kardynał Stefan Sapieha, który w maju 1937 roku nakazał przeniesienie trumny Piłsudskiego do nowej krypty. Trafiła tam także gliniana urna z ziemią z grobu matki Marii z Bilewiczów Piłsudskiej, pochowanej na wileńskiej Rossie. Na ścianach znajdują się tablice pamiątkowe, a w narożu – popiersie Naczelnika wykonane przez Konstantego Laszczkę. 23 czerwca 1937 roku gospodarz katedry – kardynał Adam Sapieha – zdecydował o przeniesieniu szczątków zmarłego pod Wieżę Srebrnych Dzwonów. Było to słuszne rozwiązanie, gdyż pozwalało na przebicie osobnego wejścia wprost do podziemi. Wydarzenie zapoczątkowało jednak tzw. konflikt wawelski, który zaangażował władze kościelne, rząd i sejm, prezydenta RP, znalazł szeroki oddźwięk w mediach. Osią sporu była rzekoma niechęć kardynała (w latach 20. czynnego polityka Narodowej Demokracji) do Piłsudskiego oraz jego obozu politycznego, a także fakt, iż Marszałek, który ze względów matrymonialnych zmienił wyznanie, nie był katolikiem. Winą za skandal, który towarzyszył temu wydarzeniu próbowano obarczyć Adolfa Szyszko-Bohusza, którego posądzono o niegospodarność i próbowano odwołać z funkcji pełnionych na Wawelu. Do takich zmian jednak nie doszło, a spory wokół pochówku ostatecznie zakończył dwa lata później wybuch wojny i wkroczenie Niemców na Wawel.

Do tego momentu baldachim i krypta były tłumnie odwiedzane przez międzynarodowe delegacje. Sam Marszałek początkowo spoczywał w kryształowej trumnie, a jego zabalsamowane ciało w mundurze było wystawione na widok publiczny. Błędy przy preparacji sprawiły, że konieczna była zmiana trumny na zamkniętą. Planowano także budowę kamiennego sarkofagu, dla potrzeb którego rozpisany został nawet konkurs. Realizację tych zamierzeń przerwała wojna. Po jej zakończeniu miejsce grobu Marszałka było pomijane i ignorowane, a wokół postaci Piłsudskiego konstruowano czarną legendę. W przedsionku krypty, w sarkofagu po lewej stronie pochowany jest prezydent Lech Kaczyński z żoną Marią, którzy zginęli w katastrofie lotniczej w Smoleńsku 10 kwietnia 2010 roku. Umieszczono tam także tablicę pamiątkową z piaskowca z nazwiskami wszystkich ofiar katastrofy. W 2018 roku prowadzono kolejne prace konserwatorskie obejmujące stabilizację murów, zabezpieczenie krypt oraz regulację mikroklimatu. Adaptacje miały charakter funkcjonalny – bez prób stylizacji czy „regotyzacji”, co należy ocenić jako postawę właściwą.

Opis

Wieża Srebrnych Dzwonów jest przykładem obiektu, którego pierwotna funkcja (obronna i dzwonnicza) została w XIX–XX wieku przekształcona w funkcję symboliczną. Wieża ma formę masywnego, czworobocznego trzonu wzniesionego z kamienia wapiennego. Jej ściany są stosunkowo gładkie, z ograniczoną dekoracją, co podkreśla obronny charakter. Otwory okienne w wyższych kondygnacjach mają formy ostrołukowe. Głównymi materiałami są: wapień jurajski (lokalny), elementy kamieniarki gotyckiej, metalowe elementy konstrukcyjne w partii dzwonów. Decyzję o zwieńczeniu baldachimu płaską płytą podjęto już w 1937 roku. Komisja oceniająca projekt uznała, że należy wyeksponować elewację wieży Srebrnych Dzwonów, a zwieńczenie baldachimu uczynić jak najbardziej ażurowym, nie wykluczając zastosowania rozwiązań nowoczesnych. Kompozycja miała bogaty program symboliczny, a żaden z użytych elementów nie był przypadkowy. Elementy granitowego cokołu pochodziły z rozebranego pomnika Bismarcka, który stał w Poznaniu, kolumny – z soboru p.w. Św. Aleksandra Newskiego, który do 1926 stał na placu Saskim w Warszawie i dominował nad stolicą Polski. Opracowane przez krakowską firmę złotniczą Piotra Seipa elementy metalowe miały pochodzić z przetopionych armat, które Austriacy pozostawili na Wawelu. Trzej zaborcy, trzy armie pokonane przez wodza narodu, który w 1918 roku odzyskał niepodległość. Patos budował poczucie wielkości postaci Piłsudskiego oraz wpisywał się w świadomie kreowany kult Wodza. Dodatkowym elementem całości jest często niezauważana posadzka za baldachimem, na którą składają się kamienne płyty z serią herbów oraz monumentalnymi literami tworzącymi napis Piłsudski. Pośrodku umieszczono motyw słońca, u spodu architekt usytuował wizerunek własnego herbu „Odyniec”. 

Oprac. Roman Marcinek, NID, 07.02.2026 r.