Historia

Dokładna data budowy nie jest znana. Przez wiele lat chałupa datowana była na przełom XVIII i XIX wieku, jednak badania dendrochronologiczne wykazały, że wybudowano ją dopiero w połowie XIX wieku. Według tradycji urodził się w niej Jan Krzeptowski Sabała, muzykant, gawędziarz, myśliwy, towarzysz wypraw w góry Tytusa Chałubińskiego. Chałupę wybudował ojciec Sabały, Jan Gąsienica. Sam Sabała, po ożenieniu się z Teresą Walczak, przeniósł się na gospodarstwo żony do Kościeliska, a na Krzeptówkach został jego brat, Jędrzej. Chałupa funkcjonowała jako dom mieszkalny do lat 50-tych XX wieku. W 1953 roku, staraniem ówczesnej Wojewódzkiej Konserwator Zabytków w Krakowie, Hanny Pieńkowskiej, przeprowadzono pierwszy remont konserwatorski. W 1979 roku kolejny remont wykonało Muzeum Tatrzańskie. W latach 1979-1984 funkcjonowała tam wystawa etnograficzna Muzeum Tatrzańskiego. Obecnie rodzina Krzeptowskich prowadzi tutaj prywatne muzeum, udostępniając obiekt zwiedzającym. W 2023 roku chałupa przeszła kolejny remont konserwatorski, m. in. z całkowitą wymianą pokrycia dachowego.

Opis

Budynek usytuowany jest w Zakopanem, w południowej części ulicy Krzeptówki, przy jej końcowym rozwidleniu, nieopodal wylotu Doliny za Bramką. Obiekt położony jest na działce przylegającej do bocznej ulicy i jest częścią zagrody zamkniętej w czworobok, składającej się z nowych i starych budynków. Elewacja frontowa od strony podwórza, skierowana jest na południe, niesymetryczna. Budynek założony na rzucie prostokąta, o rzadziej spotykanym w regionie układzie. Jest to typ chałupy tzw. śląsko-spiski z sienią, izbą i komorą w amfiladzie. Od strony zachodniej i północnej dwie jaty (przybudówki), z czego zachodnia mieści studnię. Chałupa jednokondygnacyjna z tzw. wyżką, czyli dodatkowym pomieszczeniem na poddaszu dostępnym z komory, z wejściem po stromych schodach/drabinie. Wybudowana w konstrukcji zrębowej, stropy drewniane belkowe, więźba dachowa krokwiowo-jętkowa. Dach dwuspadowy, naczółkowy z przysztychem, z dwoma dymnikami w połaci południowej, kryty gontem na głównych połaciach i dranicami w połaciach przysztychu i jat. 

Stolarka okienna i drzwiowa drewniana, niemalowana. Drzwi wejściowe deskowo-szpungowe, osadzone w masywnych odrzwiach połączonych ocapem. Okna ościeżnicowe (polskie), pojedyncze, dwuskrzydłowe, szcześciopolowe, dzielone szprosami. Dekoracyjne rysie w okapie, w tym niepełniące funkcji konstrukcyjnej tzw. śleptoki. Szczyty szalowane w jodełkę, zwieńczone pazdurami.

Oprac. Monika Sabljak, NID, PT Centrum Architektury Drewnianej, Zakopane, 2025

Bibliografia: 

• Jabłońska T., Stanisława Witkiewicza styl zakopiański, Olszanica 2008
• Kaczka R., Kaczmarczyk M., Czajka B., Moździerz Z., Wykorzystanie analizy dendrochronologicznej do datowania "Chałupy Sabały" w Zakopanem [w:]: Wierchy, T. 80, 2014, 196-202.
• Moździerz Z., Chałupa Sabały na Krzeptówkach, [w:]: Wierchy, T. 76, 2010, 141-170
• Moździerz Z., Architektura i rozwój przestrzenny Zakopanego 1600-2021, Zakopane 2021
• Pawlicki B. M., Słownik terminów gwarowych budownictwa i architektury Podhala, Spisza i Orawy, Kraków 2010
• Pawlikowski J. G., Wspomnienie o Wojciechu Roju. „Wierchy”, R. 2, 1924
• Pinkwart M., Długokęcka-Pinkwart L., Zakopane. Przewodnik historyczny, 2003
• Skiepko, N., Budownictwo ludowe, [w:] Kultura ludowa Górali Podhalańskich, Kraków 2024, s. 283-354
• Witkiewicz S., Na przełęczy. Wyobrażenia i obrazy z Tatr, Warszawa 1891