Historia

Budynek został wzniesiony dla Bronisławy i Wincentego Kossakowskich z Sosnowca, którzy nadali jej nazwę „Korwinówka”. W 1899 roku odkupił ją od Kossakowskich Marcin hr. Kęszycki, który ofiarował ją w prezencie swojej żonie Helenie z Reyów (herbu Oksza) z okazji 25-lecia małżeństwa. Wtedy też zmieniono nazwę willi z „Korwinówki” na „Okszę”. Po śmierci Heleny w 1907 roku właścicielem willi został stomatolog prof. Ignacy Pietrzycki, a od 1917 roku Maria i Jan Bobrzyńscy. Po trzech latach przeszła w ręce Towarzystwa „Odrodzenie”, które prowadziło w niej prewentorium dla młodzieży zagrożonej gruźlicą, a potem internat. Za czasu tego właściciela budynek przebudowano i rozbudowano m.in. dobudowano frontalny taras, zlikwidowano niektóre wejścia (m.in. frontowe), otynkowano ściany wewnętrzne i zmieniono rozkład pomieszczeń w budynku. W czasie II wojny światowej w willi mieściła się szkoła gospodarcza dla dziewcząt przeniesiona tu z Kuźnic przez okupanta. Po wojnie przywrócono prewentorium, które w latach 1960-1962 zmodernizowano i zaadaptowano do potrzeb leczniczych. Prewentorium funkcjonowało w „Okszy” do 1965 roku, kiedy to właścicielem stały się władze województwa krakowskiego, które zorganizowały w willi dom wypoczynkowy, nanosząc kolejne zmiany w rozkładzie pomieszczeń i w wyglądzie zewnętrznym. W 1976 roku dokonano modernizacji i renowacji ośrodka wypoczynkowego, w 1996 roku wzmocniono strop nad salonem i werandą na parterze po złamaniu się sosrębu w salonie, w 2001 roku budynek pokryto blachą. W 2006 roku willę przejęło Muzeum Tatrzańskie im. T. Chałubińskiego i w tym samym roku willę wpisano do rejestru zabytków. W 2010 roku przeprowadzono remont konserwatorski, mający na celu usunięcie niekorzystnych nawarstwień historycznych i renowację. Od 2011 roku funkcjonuje tu Galeria Sztuki XX wieku, która rozpoczęła swoją działalność od wystawy pt. „Zakopane pępek świata. Sztuka pod Giewontem w latach 1880-1939”.

W 2015 roku Willa Oksza została uhonorowana tytułem laureata konkursku Zabytek Zadbany w kategorii „architektura i konstrukcje drewniane”.

Opis

Willa Oksza położona jest po wschodniej stronie ul. Zamoyskiego, w głębi działki. Reprezentuje wczesny okres stylu zakopiańskiego. Założona na planie prostokąta. W elewacji frontowej Witkiewicz zastosował symetrię, której oś główną wyznacza centralna część piętrowa ujęta parterowymi skrzydłami. Od frontu do centralnej części przylega oszklona weranda (dawny ganek) z półszczytowym daszkiem, nad którą znajduje się część piętrowa. Do elewacji południowej przylega otwarta weranda z jednospadowym dachem, do wschodniej przeszklona weranda, pełniąca funkcję wiatrołapu głównego wejścia. W elewacji południowej zachowały się słupy pierwotnego podcienia. Dach nad główną bryłą półszczytowy, rozcięty na osi symetrii półszczytowym korpusem, ze znajdującymi się po jego bokach wyględami (pulpitowymi otwarciami dachowymi). Willa drewniana, konstrukcji zrębowej. Dach konstrukcji krokwiowo-jętkowej kryty gontem. Dekoracja fasady późniejsza, w elewacji południowej wykorzystano motywy pierwotnego zdobienia. Szczyty zdobione motywem słoneczka, zwieńczone pazdurami. Projektant zastosował symetrię również w układzie pomieszczeń. We wnętrzach zachowały się dekorowane sosręby, drzwi i odrzwia w pierwotnej dekoracji ze snycerskimi motywami roślinnymi, kołkowaniem, fazowaniem, ząbkowaniem. Część mebli do wnętrza „Okszy” wykonał Kazimierz Sieczka, zgodnie z projektem Witkiewicza.

Oprac. Mirosław Płonka, OT NID w Krakowie, 06-01-2018 r.