Pierwszą próbę osiedlenia się w Zalewie podjął w 1785 roku Joachim Marek ze Złotowa (miasta po I rozbiorze Rzeczypospolitej należącego już do Królestwa Prus), który poprosił króla Fryderyka II o zgodę na zamieszkanie w miasteczku. Kupiec zapewniał o swojej zamożności (majątek oszacował na 11 tysięcy talarów) i dowodził, iż bierze udział w większości jarmarków w Prusach. Oferował (wyliczając zyski zalewskich rzemieślników) zaopatrzenie w swoje towary wszystkich lokalnych sukienników. Ponadto zobowiązywał się do odprowadzenia do kasy miejskiej Zalewa 5% podatku od swoich dochodów. Władze nie przystały jednak na propozycję, uznając ją najpewniej za zbyt odważną i nowatorską, której realizacja mogłaby zakłócić dotychczasowe stosunki gospodarcze w miasteczku.

Żydzi zamieszkali w Zalewie dopiero po ukazaniu się nowych przepisów umożliwiających między innymi na stałe osadnictwo w Prusach. Pierwszym odnotowanym mieszkającym w mieście Żydem pozostaje kupiec Nathan Joseph Fürst z Krajenki na Złotowszczyźnie (zapis o nim pochodzi z 1813 roku). W 1816 roku osiadł w Zalewie kupiec Hirsch Rammerstein, a trzy lata później, mimo oddalonego przez administrację królewską sprzeciwu Rady Miejskiej, jedyną w mieście restaurację zakupił Aron Lechmenn. Formująca się społeczność żydowska nie stała się nigdy zbyt liczna (do 80 osób, czyli niespełna 3% ogółu ludności), ale posiadała bardzo przedsiębiorczych i rzutkich przedstawicieli. Mieszkający w Zalewie od 1822 roku kupiec Josif Saul Rosenbach już po siedmiu latach nabył działkę pod cmentarz wyznaniowy, a rok później parcelę w ówczesnym Zaułku Więziennym (Gäfengnisgasse), gdzie wzniesiono dom modlitwy (około 1838). O szybkich postępach integracji z chrześcijańską większością świadczył wybór w 1840 roku Rosenbacha do Rady Miasta. Dzięki wsparciu kupców Eisenbacha i Lasersteina dom modlitwy, zlokalizowany po sąsiedzku z kościołem ewangelickim, przebudowano w 1844 roku na synagogę, lokalizowaną później przy ulicy Kościelnej (Kirchenstraße).

W 1844 roku nowelizacja pruskiego ustawodawstwa pozwoliła na zawiązanie gminy wyznaniowej — zgodę na jej powstanie wyraził ówczesny król pruski Fryderyk Wilhelm IV. W statucie gminy z 1859 roku zapisano obowiązek utrzymywania synagogi, cmentarza, mykwy i szkoły. Dokument potwierdzał istnienie w Zalewie w tym czasie synagogi i cmentarza. Najpewniej egzystowała również mykwa — w 1895 roku wystawiona na sprzedaż. Tutejsi Żydzi trudnili się przede wszystkim handlem, na przykład Samuel Silbermann, który przez wiele lat był właścicielem dużego sklepu w rynku, gdzie sprzedawał między innymi materiały płócienne, konfekcję, galanterię i wyroby szklane.

Od końca XIX wieku trwał odpływ ludności żydowskiej z miasta — w 1932 roku do zalewskiej gminy synagogalnej przynależało już tylko 44 Żydów (1,5%wszystkich mieszkańców), a na czele zarządu stał dr Ludwig Michaelis. W skład majątku gminy, rozporządzającej pokaźnym budżetem, wchodziła synagoga przy Kirchenstraße, cmentarz oraz rzeźnia rytualna. Prowadzono także nauczanie religii dla dzieci.

Po dojściu do władzy nazistów nasiliły się szykany wobec zalewskich Żydów. Ich kulminacją stały się wydarzenia „Nocy Kryształowej” w listopadzie 1938 roku. Podpalono wówczas synagogę, a lokalne kierownictwo NSDAP uniemożliwiło strażakom gaszenie budowli. Wypalone ruiny synagogi zostały wkrótce rozebrane. Po aresztowaniu ostatnich 16 obywateli miasta pochodzenia żydowskiego, w tym rabina, miejscowy szef NSDAP zameldował gauleiterowi w Królewcu: „Zalewo jest wolne od Żydów”. Uchodząc przed prześladowaniami zalewscy Żydzi przenosili się przede wszystkim do Berlina, choć niektórzy emigrowali także za granicę, między innymi do Holandii. Znanych jest 12 nazwisk osób związanych z Zalewem, które zginęły w latach Zagłady, najczęściej w getcie Theresienstadt i obozie Auschwitz-Birkenau.

W północnej części miasta, przy ulicy Sienkiewicza, w pobliżu rzeki Zalewki znajduje się dawna nekropolia żydowska. W 1829 roku kupiec Josif Saul Rosenbach za 15 talarów nabył od mistrza kowalskiego Polenkowskiego działkę, przeznaczając ją pod założenie cmentarza wyznaniowego. Parcela liczyła sobie 0,6 morgi magdeburskiej powierzchni (około 1500 metrów kwadratowych) i była zlokalizowana przy drodze biegnącej do Pasłęka. Ostatni znany pochówek odbył się na niej pod koniec lat 30. XX wieku. Pozostałości cmentarza, zdewastowanego po drugiej wojnie światowej, w 1992 roku zostały wpisane do rejestru zabytków. Staraniem miejscowego Stowarzyszenia „Więź Społeczna”, wspomaganego przez Fundację im. Stefana Batorego oraz dotacjami z funduszy europejskich, w 2015 roku cmentarz został uporządkowany i ogrodzony. Dokonano również inwentaryzacji istniejących grobów.

Opis

Nekropolia zajmuje dzisiaj teren o powierzchni 0,04 hektara. W obrębie ogrodzenia zidentyfikowano 44 groby, z których najstarszy pochodzi z 1850 roku (mogiła fundatora cmentarza). Ocalało tylko 14 nagrobków wykonanych z piaskowca pokrytych zdobieniami oraz inskrypcjami w językach hebrajskim i niemieckim. Mimo to, zabytek jest dobrze zachowany.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN