Pewne jest, że w XVIII wieku w Zambrowie przebywała niewielka grupa Żydów, która być może przybyła z niedalekiej Jabłonki i podlegała kahałowi tykocińskiemu. To właśnie księga kahału tykocińskiego zawiera wzmianki potwierdzające obecność Żydów w Zambrowie na początku XVIII wieku.

Społeczność żydowska w Zambrowie grzebała swoich zmarłych na cmentarzu w odległej o około 10 kilometrów Jabłonce. Początkowo zmarli byli tam przewożeni i miejscowa Chewra Kadisza (Święte Bractwo) dokonywała rytualnego obmycia ciała, a następnie zajmowała się pochówkiem. Z biegiem czasu liczba Żydów w Zambrowie zwiększała się i społeczność zambrowska podjęła decyzję o utworzeniu własnego Świętego Bractwa. Oficjalnie powołano je do życia 17. dnia miesiąca kislew 5501 według kalendarza żydowskiego (6 grudnia 1740). Od tej pory zmarłymi z Zambrowa, ich obmyciem i transportem do Jabłonki zajmowała się zambrowska Chewra Kadisza.

W 1765 roku w Zambrowie żyło 12 Żydów, 30 lat później —32 (około 6% wszystkich mieszkańców), zaś na skutek masowego napływu w latach 1827–1858, w 1859 roku Żydzi stanowili już 65% wszystkich mieszkańców.

Opis

Na początku XIX wieku rozrastająca się społeczność żydowska w Zambrowie nadal nie posiadała cmentarza, synagogi, mykwy czy chederu. W 1828 roku w porozumieniu ze społecznością z Pruszek zdecydowano o założeniu własnego cmentarza. Zarówno władze miejskie Zambrowa, jak i Chewra Kadisza z Jabłonki wyraziły zgodę. Plac pod nekropolię na północ od rynku, na wzgórzu w pobliżu drogi na Łomżę (obecna ulica Łomżyńska, róg Żytniej) udostępnił Lejb z Chojny. W tym samym roku wzniesiono dom przedpogrzebowy. Niedługo potem społeczność Zambrowa uniezależniła się od Tykocina i stworzyła własną gminę. W kolejnych latach powstała synagoga, dwa bet midrasze, mykwa, a w 1895roku nowa murowana synagoga.

W 1890 roku cmentarz zapełnił się i gmina zdecydowała się powiększyć go, wykupując sąsiednią działkę. Powiększona nekropolia osiągnęła wówczas powierzchnię około 2,6 hektara.

W czasie drugiej wojny światowej cmentarz uległ zniszczeniu. Zburzono dom przedpogrzebowy, po którym nie pozostał nawet ślad. Prawdopodobnie latem 1941 roku Niemcy zaraz po zajęciu miasta przeprowadzili tu egzekucję kilku Żydów oskarżonych o współpracę z władzą sowiecką. W kolejnych latach na rozkaz Niemców znikały z cmentarza macewy, których używano, jak w wielu innych miejscowościach, do utwardzania dróg.

Po wojnie proces dewastacji był kontynuowany. W latach 60. XX w. władze miasta chciały utworzyć na tym terenie park miejski, ale plan nie został zrealizowany. Pod koniec lat 80. XX wieku cmentarz został ogrodzony. Wycięto wówczas znaczną część zarośli. Decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytów zambrowski cmentarz został wówczas wpisany do rejestru zabytków pod nr. A-372 z dn. 29.07.1988. Wycięcie roślinności odsłoniło około 200 zachowanych nagrobków w różnym stanie. Okazało się, że niedługo potem ich liczba się zmniejszyła na skutek zniszczenia przez miejscową ludność. Najwięcej macew zachowało się obecnie w części najtrudniej dostępnej.  

Macewy stawiane na zambrowskim cmentarzu wykonywano z głazów narzutowych, miały one oryginalne, bogate dekoracje i — jak wynika ze źródeł ikonograficznych — większość z nich była polichromowana.

W XXI wieku prowadzono na terenie cmentarza prace porządkowe oraz dokumentacyjne z inicjatywy The Matzevah Foundation i Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego. W prace porządkowe włączyła się również młodzież z miejscowej Bursy Szkolnej nr 1. Informacje odczytane ze 169 nagrobków umieszczono w bazie Fundacji Dokumentacji Cmentarzy Żydowskich: https://cemetery.jewish.org.pl/list/c_62 [dostęp: 13.09.2020]. Według tego spisu najstarsza zidentyfikowana macewa Jehudy Lejba syna Mosze Segala pochodzi z 1829 roku.

W 2012 roku przy wejściu na cmentarz od ulicy Łomżyńskiej została odsłonięta tablica umieszczona na granitowym kamieniu, upamiętniająca Żydów żyjących w Zambrowie od XVIII wieku do drugiej wojny światowej i zamordowanych w latach 1941–1943 w getcie oraz w obozie zagłady Treblinka II. Jak to Cwi Zamir (Słowik), w imieniu „Zambrower Landsmanszaft” w Izraelu, napisał w przedmowie do Sefer Zambrow: „tylko tych kilka zatartych macew pozostałych na cmentarzu świadczy, że kiedyś tętniło tu żydowskie życie i istniało żydowskie miasto”.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN