Historia 

Brama Lubelska Nowa została wzniesiona w ramach generalnej modernizacji twierdzy w czasach Królestwa Polskiego (tzw. Kongresowego), w drugiej fazie przebudowy, prowadzonej w latach 1817-26 przez Korpus Inżynierów Wojskowych Królestwa Polskiego pod kierunkiem gen. Jana Mallet-Malletskiego. Projekt modernizacji zakładał m.in. zmianę rozmieszczenia wjazdów do twierdzy. Szczególnie uciążliwy był wjazd z tzw. traktu lubelskiego, ponieważ po zamurowaniu już przy końcu XVI wieku Bramy Lubelskiej Starej, wjazd odbywał się okrężną drogą przez południową Bramą Szczebrzeską. W wyniku tego, w północnej części fortyfikacji, w miejscu poterny z 1812 roku, została zaprojektowana Nowa Brama Lubelska. Zbudowano ją w latach 1822-24, przypuszczalnie według projektu Jana Pawła Lelewela. Około połowy XIX wieku nastąpiła dobudowa kazamat (schron). Po kasacie twierdzy w 1866 roku przez rząd carskiej Rosji, zamurowano otwór bramny i cały obiekt zaadaptowano na odwach, więzienie a następnie magazyny. Podczas I wojny światowej budynek nie był użytkowany. W okresie międzywojennym mieściła się w nim piekarnia oraz mieszkanie. Remonty przeprowadzono w 1931 roku oraz w 1936 roku. W latach 1939-40 otwarto i ponownie zamurowano południowy otwór bramy. Podczas okupacji hitlerowskiej obiekt pełnił funkcję magazynu paliwa. Remont przeprowadzono w 1946 roku i wówczas ostatecznie otwarto otwór południowy. Na przełomie lat 40 i 50. XX wieku w bramie znalazły siedzibę biura PKS. W latach 1962-63 adaptowano bramę na potrzeby dworca autobusowego, od 1963 do 1975 roku mieściły się tu: kasy, poczekalnia i bufet. W latach 1977-1980 wykonane zostały prace restauracyjne według projektu Jana Radzika. Od tego czasu znalazły tu miejsce kolejno: w latach 1980-82 WOIT, 1982-85 Zakład Doskonalenia Zawodowego, 1985-88 Młodzieżowa Agencja Kultury, w 1990 roku redakcja Przeglądu Kresowego, pod koniec lat 90. XX wieku/na początku XXI wieku bar Pizza. Brama z murem kurtyny zostały zrewitalizowane w latach 2007-09 w ramach projektu "Konserwacja, renowacja i adaptacja na cele kultury zespołu fortyfikacji Starego Miasta w Zamościu. Etap I". Realizując to zadanie, wykonano remont konserwatorski bramy, zrekonstruowano odcinek kurtyny murów obronnych wraz z wprowadzeniem w przestrzeń nasypów wałowych funkcji handlowej oraz zagospodarowano teren przyległy do bramy. Obecnie zabytek służy celom kulturalnym, mieści się tu klub „Wspomnienie PRL-u” z unikatową wystawą ponad 8 tys. eksponatów z tej zamkniętej już karty powojennej historii Polski.                                                                                                      

Opis 

Nowa Brama Lubelska miała stanowić dogodną komunikację miasta-twierdzy z traktem lubelskim, dlatego usytuowano ją w północnej części fortyfikacji, niemal na wprost tegoż traktu, na osi kurtyny bastionów V i VI. Od strony miasta jest obecnie dostępna z Placu Stefanidesa i ul. W. Łukasińskiego. Od jej północnej strony znajdują się tereny zielone, na których zachowała się fosa z odsłoniętymi i zabezpieczonymi reliktami kojca, a także zrekonstruowanymi pozostałościami muru Carnota. Nad fosą, na osi wjazdu, biegnie most drewniany (odtworzony w 1982 roku) łączący bramę z ziemnym szańcem – rawelinem, na którym stoi pomnik Króla Dawida. Od zachodu przylega do bramy fragment kurtyny, natomiast od wschodu zrekonstruowana kurtyna łączy obiekt z nadszańcem.

Brama powstała na planie odwróconej litery „U”. Została zbudowana z cegły na zaprawie wapiennej, z dekoracyjną okładziną z piaskowca. Tworzy w przestrzeni zróżnicowaną bryłę. Wyższa część środkowa, z przejazdem, jest przykryta czterospadowym dachem pobitym blachą. Po jej bokach znajdują się niższe, skazamatowane skrzydła, natomiast od północy fragment kurtyny z ceglanym dachem pulpitowym. Pod bramą, na osi budynku, zachowała się pierwotna poterna z wejściem w postaci kamiennego portalu, zamkniętego półkoliście. Wnętrze zachowało czytelny pierwotny układ. Budynek jest pięciodzielny, prawie o symetrycznym układzie, jedno- i dwutraktowy. Przejazd bramny flankują od frontu otwarte przedsionki. Kazamaty skrzydłowe mają dostęp z przedsionków oraz bezpośrednio z zewnątrz. Wnętrza są otynkowane, przykryte sklepieniem kolebkowym, w północnej części przejazdu bramnego sklepieniem półżaglastym. Otwory strzelnicze są prostokątne, rozglifione do wnętrza.

Bramę wyróżnia jej elewacja północna. Jest ona jednokondygnacyjna, wyłożona płytami z piaskowca, pomiędzy którymi w prostokątnej płycinie znajduje się przejazd w formie arkady. Archiwolta łuku arkady jest oprofilowana, zwieńczona potężnym zwornikiem. Umieszczone w przyłuczach wyrzeźbione w kamieniu gałązki dębu symbolizują odwagę. Nad zwornikiem widnieją ślady skutego inicjału cara Aleksandra I. Obramienie arkady przejazdu oraz piękne doryckie belkowanie wieńczące fasadę, zostały wykonane z surowych ciosów kamiennych. Ciekawy wystrój posiada również ceglano-kamienna elewacja południowa, mocno rozciągnięta, jednokondygnacyjna o trójstopniowej wysokości, pięcioosiowa, symetryczna. Najbogatszą dekorację architektoniczną posiada najwyższa, umieszczona na kamiennym cokole, środkowa część fasady. Znajduje się w niej arkadowy przejazd z kamiennym obramieniem profilowanej archiwolty zwieńczonej dużym zwornikiem, a nad przejazdem belkowanie doryckie o zredukowanym architrawie. Naroża zdobią boniowania. Elewacje kurtyn od strony północnej obiektu są ceglane, gładkie, ze strzelnicami. 

Zabytek dostępny dla zwiedzających, wnętrza w godzinach otwarcia Klubu „Wspomnienie PRL-u”.

Oprac. Ewa Prusicka, OT NID w Lublinie, 05-02-2025 r.