Pałac jest jedną z podręcznikowych realizacji rezydencjonalnych w typie pałacu z rotundą. Dopełnieniem rezydencji są budynki towarzyszące oraz park angielski o znacznych walorach artystycznych i krajobrazowych. Do kompleksu należą także budynki, znajdujące się poza wpisem do rejestru, w których projektowaniu, jak i całego zespołu, czynny udział brała Magdalena Morska.

Historia

Właściciele Zarzecza, rodzina Morskich, pod koniec XVIII wieku nawiązała kontakt z Chrystianem Piotrem Aignerem, który już w 1798 roku wykonał pierwsze plany nowej rezydencji. Prace nad nowym projektem, powstającym w miejscu założenia o starszej metryce, rozpoczęte zostały w 1807 roku. Pałac został wybudowany w latach 1807-1812 według projektu wspomnianego już Aignera. Połączoną z nim oficynę wybudowano w latach 1810-1813 według projektu Georga Szustera, który jednocześnie sprawował nadzór nad prowadzonymi pracami. W 1. ćw. XIX wieku wybudowano również budynek oranżerii. Po rodzinie Morskich Zarzecze przechodzi na własność rodu Dzieduszyckich, którzy dobra włączyli do Ordynacji Poturzycko-Zarzeckiej w 1893 roku. Na początku XX wieku budynki pałacu i oficyny połączyła secesyjna pergola. Rodzina Dzieduszyckich zamieszkiwała w pałacu do jesieni 1944 roku, kiedy to kształtująca się władza ludowa znacjonalizowała majątek. Dobra Dzieduszyckich zostały przejęte przez Skarb Państwa z przeznaczeniem na szkołę rolniczą. Szkoła rozpoczęła działalność w 1947 roku. W pałacu utworzono internat żeński, a zajęcia odbywały się w oficynie. Na początku lat 50-tych XX wieku przeprowadzono remont kapitalny oranżerii i przystosowano ją na potrzeby stołówki i kuchni szkolnej. W latach 1965-67 na terenie zespołu wybudowano nowy budynek szkoły, a w 1970 roku oddano do użytkowania internat. Spowodowało to roszady w zagospodarowaniu zabytkowych obiektów. Pałac przestał być użytkowany, a oficynę i oranżerię zaadaptowano na mieszkania dla nauczycieli (lata 70-te XX wieku). Dopiero w latach 1985-1990 przeprowadzono generalny remont pałacu z przeznaczeniem na Gminny Ośrodek Kultury. Dzięki zaangażowaniu potomków Włodzimierza Dzieduszyckiego, Wójta Gminy Zarzecze oraz Starosty Jarosławskiego w 2008 roku utworzono Muzeum Dzieduszyckich w Zarzeczu, które stanowi oddział Muzeum w Jarosławiu Kamienica Orsettich. 

Opis

Zespół składa się z pałacu i połączonej z nim oficyny oraz budynku oranżerii, otoczonych rozległym parkiem. Zespół położony jest w centralnej części wsi. Od północy i wschodu ograniczony lokalnymi drogami, od południa rzeką Mleczką, a od zachodu zespołem kościelnym. Pałac zlokalizowany jest w centrum założenia, na skraju skarpy opadającej w kierunku południowym. Został założony na osi wschód-zachód, a na wchód od niego wybudowano oficynę i oba budynki połączono pergolą. Na północny-wschód od pałacu powstała oranżeria składająca się z dwóch budynków postawionych pod kątem względem siebie i połączonych półkolistym murem. Na północ od pałacu znajduje się współczesny budynek szkoły. Instytucja ta częściowo zaadaptowała, a częściowo rozbudowała zabytkowe zabudowania folwarczne znajdujące się w północno-wschodnim narożniku założenia (nie wpisane do rejestru).

Pałac powstał w stylu romantycznym łączącym w sobie elementy neogotyckie i klascycyzujące. Wybudowany na planie prostokąta z ryzalitem w północno-zachodnim narożniku i z dużą rotundą wtopioną w południowo-zachodni narożnik. Do korpusu pałacu, od wschodu wzdłuż południowej ściany dobudowano węższe od niego, prostokątne skrzydło oraz klatkę schodową. Na przedłużeniu tego skrzydła powstała pergola łącząca pałac i oficynę. Horyzontalna bryła budynku została zdominowana przez wysoką i masywną rotundę. Korpus przekryty został dachem wielospadowym, rotunda stożkowym, stopniowym, nad skrzydłem wschodnim dach dwuspadowy, nad klatką pulpitowy, a nad pergolą zastosowano dach o przekroju łuku odcinkowego. Najbardziej reprezentatywna jest pozbawiona wejścia elewacja południowa. W jej zachodniej części znajduje się rotunda o boniowanej podstawie, na której postawiono monopteros o rzymsko-doryckich kolumnach podtrzymujących belkowanie z tryglifami. Przyziemie korpusu i parter dekorowane boniowaniem, a otwory okienne zostały umieszczone w ostrołukowych lub arkadowych blendach. Elewacje wieńczy wydatny gzyms na konsolkach. Najbardziej reprezentatywnym pomieszczeniem pałacu jest sala na I piętrze rotundy dekorowana wyskokiej klasy artystycznej dekoracją sztukatorską (Fryderyk i Wirgiliusz Bauman) zdobiącą ściany i kopułę przekrywającą wnętrze. Jako jej przykład może posłużyć rozbudowane, plastyczne belkowanie z bukranionem oraz kasetony w kopule z dekoracją floralną. Sztukaterie zdobią także "Pokój Wenecki" m.in. faseta o motywach słoneczników czy misternie wykonane konsole. Wystrój pałacu dopełniają zabytkowe kominki czy też intarsjowana, taflowa podłoga w rotundzie.

Pergola łącząca pałac z oficyną została postawiona na częściowo zagłębionym łączniku pomiędzy wspomnianymi budynkami (poziom podpiwniczenia/suteryn). Powstała w konstrukcji słupowej. Słupy północne zostały ozdobione dekoracją w formie stylizowanych, ażurowych kolumn z dużą palmetą u podstawy.

Oficyna jest prostym budynkiem na planie prostokąta, przekrytym czterospadowym dachem. Jej elewacje pokrywa dekoracja pasowa, gzyms międzykondygnacyjny oraz koronujący.

Budowla określana jako oranżeria składa się, jak już wspomniano z dwóch osobnych budynków pełniących funkcje mieszkalne. Budynek południowy złożony jest z dwóch brył: z południowej strony z piętrowej przekrytej trójpołaciowym dachem oraz z północnej dwupiętrowej przekrytej dachem dwuspadowym, o kalenicy prostopadłej do niższego dachu. Jego dekorację tworzy dekoracja ramowa części wyższej budynku i piętra części niższej, które dodatkowo ozdobione zostały dekoracją pasową. Od strony zachodniej prawie na całej długości piętra niższej części znajduje się loggia. Elewacje budynku wieńczy gzyms koronujący. Budynek od północny w bryle podobny do oficyny. Ozdobiony dekoracją ramową, w której część północna wypełnia dekoracja pasowa. W przyziemiu północnej elewacji budynku niski, arkadowy podcień, nad którym znajduje się loggia. Elewacje zwieńczone gzymsem koronującym. Oba budynki przewiązane murem założonym na łuku. W szczątkowy sposób dekorowany profilowanym gzymsem.

Park założony został na dość dużym obszarze ograniczonym od południa rzeką Mleczką, a z pozostałych stron drogami. Jego najważniejszym punktem było wzniesienie z pałacem, któremu w części północno-zachodniej odpowiada wzniesienie z kościołem, pierwotnie będące częścią całego założenia. Teren parku opada w kierunku południowym, w tej części znajduje się wtórne boisko oraz parter wodny ze stawem z wyspą.

Dostęp do zabytku ograniczony. Obiekt dostępny z zewnątrz. Możliwość zwiedzania ekspozycji w pałacu.

Oprac. Bartosz Podubny, OT NID w Rzeszowie, 26-10-2015 r.