Historia

Podstawą do powstania fabryki fajek w Zborowskim było odkrycie pokładów białej glinki kaolinowej przez komisarza solnego Rapparda w 1752 roku. Rok później, z inicjatywy Andreasa von Garniera – właściciela pokładów, powstała spółka zajmująca się wypałem fajek, do której przystąpił również wspomniany Rappard, Fromhold Samuel Grulich – kupiec pochodzenia wrocławskiego oraz pruski radca wojenny Karl von Unfriedt. W celu usprawnienia produkcji, na początku XVIII wieku, do fabryki sprowadzono sprzęt, narzędzia oraz rzemieślników Holenderskich, czuwających nad jakością i techniką produkcji. Budowę zakładu rozpoczęto w 1753 roku, a już w październiku miał miejsce pierwszy wypał fajek. Pierwotnie w skład fabryki wchodziły również obiekty pomocnicze jak kopalnia gliny oraz liczne piece produkcyjne. Zgodnie z materiałami źródłowymi roczna produkcja fajek mieściła się w przedziale od 600 000 do nawet 1 800 000 sztuk. Przez pewien okres działania produkowano tu również figurki i naczynia. Wraz ze wzrostem zapotrzebowania na produkty spółki systematycznie rosła również liczba zatrudnionych pracowników – z 40 osób na początku działalności do ponad 100 w 1788 roku. Ze względu na brak materiałów archiwalnych, nie można jednoznacznie określić czasu zamknięcia fabryki. Wielu badaczy za upadek zakładu przyjmuje 2. połowę XIX wieku, związany bezpośrednio ze spadkiem zapotrzebowania na wyroby spółki.

Opis

Budynek farfurni położony jest w centralnej części miejscowości przy ulicy Fabrycznej 9, na zachód od kościoła parafialnego. Działka otoczona jest prostym drewnianym ogrodzeniem, a sam obiekt usytuowany jest frontem do drogi. Jest to drewniany, jednokondygnacyjny, podpiwniczony budynek konstrukcji zrębowej o ścianach węgłowych na obłap. Obiekt, pozbawiony wyraźnych cech stylowych, wzniesiony został na rzucie prostokąta i posiada zwartą bryłę nakrytą dachem dwuspadowym. Wyraźne ślady tynków zarówno w obrębie elewacji zewnętrznej, jak i ścian wewnętrznych świadczą, iż obiekt pierwotnie był otynkowany. Wnętrze posiada regularny rozkład pomieszczeń: to układ dwutraktowy, pięcioosiowy o zróżnicowanej wielkości z centralnie umieszczonym murowanym piecem służącym do wypału fajek, stanowiącym jedyne zachowane oryginalne wyposażenie fabryki. W piwnicy widoczne są ślady dawnego paleniska.

Opuszczony przez ostatnich lokatorów budynek przez wiele lat niszczał i popadał w ruinę. Ostatecznie obiekt przejęła od Lasów Państwowych gmina Ciasna i przy wsparciu finansowym wojewódzkiego konserwatora zabytków  zrekonstruowała budynek fajczarni za co została nagrodzona tutułem laureata konkursu Zabytek Zadbany w kategorii „architektura i budownictwo drewniane” w 2017 roku.

Oprac. Agata Mucha, OT NID w Katowicach, 11.09.2014 r.