Historia obiektu

Najstarsza wzmianka o miejscowości Tarchomin pochodzi z 1223 r., kiedy rycerz Krystyn ofiarował Tarchomin biskupowi misyjnemu Prus Chrystianowi z Oliwy.  

Niektóre opracowania podają, że parafia założona została już w XIII w. Jednak źródłowe potwierdzenia funkcjonowania parafii i szkoły, której absolwenci podejmowali dalszą naukę na Akademii Krakowskiej sięgają 1 połowy XV w.

Pierwsza informacja o tarchomińskim proboszczu pochodzi z 1427 z księgi ławniczej miasta Nowej Warszawy. Zapewne istniał wówczas w Tarchominie drewniany kościół, o którym praktycznie nic nie wiadomo. Na podstawie dokumentów da się wyrywkowo przytoczyć imiona tutejszych plebanów: Mikołaj Stirna z Ciechanowa (1466), Jakub (1487), Stanisław „de Zalusche” (1509-1511), Jan Płocki (1516), Wit Dyosinski (1518, 1530). Funkcję plebana przy Tarchomińskim kościele pełnił też przez jakiś czas syn właściciela okolicznych dóbr płocki kanonik katedralny Mikołaj Gołyński (XV/XVI?).

Wiadomo również, że przy kościele funkcjonowała szkoła, której absolwenci kontynuowali naukę w Akademii Krakowskiej. Odnotowana w latach 1476 i 1511, ale wiadomo, że działała znacznie wcześniej i znacznie dłużej

W XV wieku okoliczne dobra należały do Jastrzebców-Bolestów i Junoszów, a następnie do Gołyńskich. W części literatury jako współwłaściciele wymieniani są również Wesslowie, którzy byli jednak tylko dzierżawcami.

Istniejąca do dziś murowana gotycka świątynia prawdopodobnie wzniesiona została z fundacji Gołyńskich – Jakuba (zm. 1500 lub 1522) oraz - będącego w posiadaniu tutejszych dóbr od 1509 r. – Adriana (zm. 1540). Jej konsekracji dokonano dopiero w 1582 r.

W dostępnej literaturze pojawia się informacja, że na początku XVII wieku właścicielami Tarchomina są Zaliwscy, lecz jednocześnie daje się prześledzić dziedziczenie tych dóbr w rodzie Gołyńskich przynajmniej do połowy XVII wieku. Kolejnymi po wspomnianym wyżej Adrianie dziedzicami Tarchomina byli jego syn Stanisław, wnuk Adrian Andrzej (ur, ok. 1540, zm. 1638), prawnuk Hieronim (zm. 1654) i jego syn Andrzej, który przejął Tarchomin w 1651 roku.

W należących do parafii wioskach w XVI i XVII w. mieszkała również drobna szlachta. Niektóre z nich należały do dóbr królewskich i były zasiedlona przez chłopów.

W czasie potopu szwedzkiego zarówno sam Tarchomin i okoliczne wioski zostały zniszczone i wyludnione a tutejszy kościół ograbiony.  

W 2 połowie XVII w. właściciele okolicznych podupadłych dóbr często się zmieniali. W 1694 roku Tarchomin przeszedł na własność Bartłomieja Siekierki. Okolica ponownie ucierpiała w latach 1702-1709 w wyniku wojny północnej.

W pierwszych latach XVIII w nowym właścicielem Tarchomina (a także kilku okolicznych wsi lub ich części) został Franciszek Maksymilian Ossoliński (1776-1756), prywatny sekretarz Augusta II Mocnego – od 1729 roku podskarbi wielki koronny. Mając stosowne środki nowy właściciel podjął działania mające na celu gospodarcze podźwignięcie nowo nabytych dóbr, z którymi być może wiązał pewne nadzieje i ambicje. Pośrednio świadczy o tym fakt, że fundowanemu przezeń wyposażeniu tutejszego kościoła celowo nadano nieco archaizującą formę a w dokumentach Franciszek Maksymilian i jego żona Katarzyna konsekwentnie określani są jako fundatorzy kościoła (było to zresztą zgodne z ówczesną konwencją).

Z fundacji Ossolińskich kościół otynkowano i nakryto nowym dachem, dobudowano doń zakrystię, skarbiec i kruchtę oraz wymieniono większość wyposażenia. Fundacji Katarzyny Ossolińskiej przypisywana jest zwykle stojąca prze kościołem murowana dzwonnica. Prawdopodobnie z fundacji Ossolińskich za kościołem wzniesiono też drewnianą plebanię zastąpioną w 1900 r. przez nową murowaną - również już nie istniejącą.

Po śmierci Augusta II w 1733 roku Franciszek Maksymilian Ossoliński został bliskim współpracownikiem Stanisława Leszczyńskiego i - nie uznawszy formalnie elekcji Augusta III - od 1736 roku wraz z nim przebywał w Luneville.

W związku z powyższym w 1738 r. dobra tarchomińskie formalnie przeszły w ręce jego syna Józefa Kantego Ossolińskiego (zm. 1780), starosty sandomierskiego i chmielnickiego a później wojewody wołyńskiego. Wraz z żoną Teresą ze Stadnickich czynił on kolejne fundacje na rzecz tarchomińskiego kościoła, m.in. figury śś. Piotra i Pawła, ambona, chrzcielnica. Najważniejszą z nich jest płyta z herbem Ossolińskich (Topór) przykrywająca wejście do krypty, w której w 1755 r pochowany został ich 5-letni syn Ignacy.

W świetle dostępnych opracowań nie jest jasne z fundacji którego z Ossolińskich wzniesiono istniejące do dziś murowane ogrodzenie z kostnicą w jego ciągu. Częściej jednak datowane są one na ok. 1730 r., czyli okres, gdy Tarchomin należał do Franciszka Maksymiliana.  XVIII- wieczne inwentarze wspominają o 3 furtach i bramie. Jednak w 1830 r mowa jest już tylko o 2 furtkach („drzwiach pobocznych”) i wejściu przez dzwonnicę, który to stan zachował się do dziś.

Z rodziną Ossolińskich związany jest również usytuowany w pobliżu założenia kościelnego drewniany dworek wzniesiony, podobnie jak kościół na sztucznym pagórku, obecnie wchodzącym w wał przeciwpowodziowy.

Po śmierci Józefa Kantego Ossolińskiego w 1780 roku dobra tarchomińskie przejął prawdopodobnie jego na syn Józef Salezy (1734-1789). W 1787 roku jako właściciel Tarchomina odnotowany został Stanisław Kostka Kochanowski.

W latach 1774-1787 proboszczem Tarchomina był ksiądz Franciszek Czaykowski, historyk i kartograf, późniejszy kanonik sandomierski i łowicki, bliski współpracownik biskupa Michała Poniatowskiego, właściciela sąsiedniej Jabłonny, na zlecenie którego zajmował się on opracowywaniem mapy topograficznej diecezji płockiej, do czego służyły mu nadsyłane przez proboszczów opisy poszczególnych parafii. Mapa ta sporządzona w 1779 r. zaginęła podczas II wojny światowej. W 1778 r. ks. Czaykowski sporządził szczegółowy opis tutejszej parafii, który w 1782 r, został załączony jako wzór do ankiety skierowanej do plebanów. Jej wyniki miały posłużyć do opracowania atlasu obejmującego wszystkie diecezje ówczesnej Polski. W roku 1785 opis ks. Czaykowskiego został wydany drukiem.

Parafia wówczas należała do diecezji płockiej, archidiakonatu pułtuskiego, dekanatu radzymińskiego, województwa mazowieckiego, ziemi i powiatu warszawskiego. W jej skład - oprócz wsi Tarchomin, w której zlokalizowany był kościół – wchodziły wsie: Białołęka, Brzeziny kąty, Dąbrówki Grzybowskie, Dąbrówki Szlacheckie, Grabiny Kąty, Lipiny Kąty, Świdry, Żyranie (Żerań) oraz należący również do Ossolińskich folwark Nowydwór. Ponadto wymienione zostały należące do Białołęki karczmy Płudy Białołęckie i Płudy Tarchomińskie. W opisie parafii najwięcej miejsca ks. Czaykowski poświęcił okolicznym drogom – zarówno głównym jak i lokalnym – dość precyzyjnie opisując ich przebieg i podając odległości. Sporządzał go wszak do celów kartograficznych.

Do końca XVIII w. – mimo stałego zagrożenia powodziowego – na cmentarzu przykościelnym chowano zmarłych. Zaprzestano tego po założeniu ok. 1800 r. na oddalonej od zespołu kościelnego piaszczystej wydmie cmentarza „w polu” (ob. część dzisiejszego cmentarza przy ul. Mehoffera).  

Około 1790 roku dobra tarchomińskie zakupił Tadeusz Antoni Mostowski (1766-1842), publicysta, polityk, literat, wydawca, minister spraw wewnętrznych Księstwa Warszawskiego, minister prezydujący w Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji Królestwa Polskiego, członek Komisji Najwyższej Egzaminacyjnej przy Radzie Stanu Królestwa Kongresowego w 1830 roku. Planował on wzniesienie tu okazałego założenia pałacowego, z którego zrealizowana została jedynie istniejąca do dziś oficyna. W 1832 Tadeusz Mostowski wyemigrował do Francji. Od tego czasu dobrami tarchomińskimi zarządzała jego córka Józefa (zm. 1846), która wyszła za mąż za Pawła Aleksandrowicza Muchanowa (zm. 1871). Po jej śmierci dobra tarchomińskie odziedziczył mąż (formalnie dopiero w 1858 r.), a po nim jego bratanek Paweł Siergiejewicz Muchanow (zm. 1897). Żoną tego ostatniego (od 1863 r.)  była znana pianistka Maria Kalergis (zm. 1874). Od jego kolejnej żony Marii Kazimiery sąsiadujący z kościołem pałac w Tarchominie kupił w 1881 r. Władysław Teodor Kisiel-Kiślański (1841-1926) – inżynier dróg i mostów, przemysłowiec i działacz społeczny. Zarządzał on „Towarzystwem Przemysłowym Zakładów Mechanicznych i Górniczych” a równolegle był - z ramienia belgijskiej spółki „Societe Generale de Tramways Varsoviens” - administratorem tramwajów konnych w Warszawie.

Władysław Kisiel-Kiślański otoczył opieką tutejszą parafię i jej wymagające już gruntownego remontu kościół i pozostałe zabudowania, które – zwłaszcza plebania – ucierpiały w kolejnych powodziach w latach 1884, 1889 i 1891. Z jego środków, przy znacznym zaangażowaniu organizacyjnym ówczesnego proboszcza, Jana Tarnowskiego w latach 90. XIX w. przeprowadzono gruntowny remont kościoła (głównie wnętrza) i zabudowań parafialnych. W 1891 roku do drewnianej plebanii pamiętającej czasy Ossolińskich dobudowano murowane piętrowe skrzydło północno-wschodnie. W roku 1900 drewniany budynek ostatecznie zastąpiono nowym - murowanym podpiwniczonym. W 1898 wyremontowano ogrodzenie oraz umieszczoną w jego ciągu kostnicę, którą przy okazji wówczas nieco powiększono i podwyższono. W trakcie tych prac dodano neogotycką bramkę od strony pn.-wsch. – zapewne w miejscu wcześniej istniejącej furty.

W latach 1909-1912 wyremontowano dach kościoła. W 1912 r.  do prac przy kościele włączył się – prawdopodobnie zaproszony przez Władysława Kisiel-Kiślańskiego - znany architekt Stefan Szyller, który opracował niezrealizowany projekt rozbudowy tarchomińskiej świątyni,

Prace remontowe przerwała I wojna światowa. Parafia, którą kierował wówczas ks. Stanisław Bańkowski stała się ważnym dla okolicznych mieszkańców ośrodkiem pomocy. W 1916 r. powstał przy niej Komitet Obywatelski, który sprawował opieką nad rodzinami zmobilizowanych do armii rosyjskiej oraz wywiezionych do Rosji a także dbał o zaopatrzenie w żywność i opał pozostałych mieszkańców.

Po zakończeniu wojny wznowiono prace remontowe przy kościele, dopiero wtedy w pełni go regotycyzując. Trwały one do 1934 r. Do swej śmierci w 1926 remont tarchomińskiej świątyni wpierał finansowo Władysław Kisiel-Kiślański.  

W 1926 r. mocą testamentu Władysława Teodora Kisiela-Kiślańskiego oficyna pałacu Mostowskiego wraz z drewnianym dworem Ossolińskich i otaczającym je parkiem stały się własnością Fundacji im. Ojca Świętego Piusa XI, zajmującej się opieką nad inwalidami wojennych Wojska Polskiego oraz ich rodzinami.

Po śmierci głównego sponsora remontu kościoła i obiektów mu towarzyszących prace były kontynuowane. Do 1928 r. wyremontowano dzwonnicę, na której umieszczono 3 nowe dzwony (w dostępnej literaturze brak informacji o losie poprzednio znajdujących się tu dzwonów – być może padły ofiarą rekwizycji w czasie I wojny światowej?). Otynkowano też kościelne ogrodzenie wraz ze znajdującą się w jego ciągu kostnicą.  W 1934 r.  zakończono remont kościoła.

II wojnę światową zespół kościelny przetrwał bez większych zniszczeń – jedynie jesienią 1944 r. w wyniku ostrzału uszkodzony został dach kościoła. Największą stratą była rekwizycja przez Niemców dzwonów w 1941 r. Kres dotychczasowemu stałemu zagrożeniu powodziowemu położył wał przeciwpowodziowy usypany przez Niemców - rękami Żydów z obozu pracy w pobliskim Piekiełku - w latach 1940-1943. Do tego czasu dodatkowym – obok wzniesienia kościoła na sztuczne usypany wzgórku – zabezpieczeniem przeciwpowodziowym było kościelne ogrodzenie wzniesione z litego muru. Wg zachowanych przekazów w razie potrzeby zamurowywano obie furtki i dzwonnicę.

Po wojnie przylegające do zespołu kościelnego założenie pałacowe pozostało własnością kościelną. Mieszkali tu klerycy z warszawskich seminariów, a w 1992 r powstało tu seminarium nowo powołanej diecezji warszawsko-praskiej.

Po włączeniu Tarchomina i okolicznych wiosek w obręb Warszawy (1951) i budowie kolejnych osiedli (od końca l. 70. XX w.) gwałtownie zaczęła rosnąć liczba wiernych w okolicy, co spowodowało podzielenie dawnej dużej parafii Tarchomin na szereg mniejszych. Obecna, licząca ok.10 000 wiernych parafia, obejmuje znikomą część terenu opisanego przez ks. Czaykowskiego.

Pierwsze po wojnie prace w zespole kościelnym przeprowadzono już w 1945 r., naprawiając uszkodzony dach i strop świątyni.  Kolejne, w podziemiach kościoła – w połowie l. 50.

W 1955 r. zakupiono nowe dzwony.

W 1977 r do plebanii z końca XIX w dobudowano symetryczne skrzydło południowo-zachodnie. Mieściło ono sale katechetyczne na parterze i pomieszczenia mieszkalne na piętrze.

W kolejnych latach podjęto ponowne prace w kryptach kościoła (w 1978 r. odkryto szczątki Ignacego Ossolińskiego) oraz wymieniono pokrycie jego dachu (1982-1983). Przy okazji wymieniono również pokrycie dachu kostnicy, zastępując dachówkę blachą ocynkowaną. W l. 90. XX w. konserwacji poddano wyposażenie kościoła. Wyremontowano też ogrodzenie oraz kostnicę, którą zaadaptowano na bibliotekę parafialną.

W latach 1987-2000 proboszczem był ks. Zbigniew Drzewiecki, autor broszury poświęconej przede wszystkim dokonaniom ks. Franciszka Czaykowskiego. Przytoczony w niej został w całości sporządzony przez niego opis tarchomińskiej parafii.

W 1996 lub 1997 r. wg projektu arch. Ludomira Słupeczańskiego przeprowadzono kapitalny remont ogrodzenia.  Rozebrano i wymurowano od nowa ok. 60 m. muru od strony pd.-wsch.  i pd.-zach., wykonując w nim 6 przesklepień dla korzeni drzew. Od strony pd.-wsch. wymurowano też nową furtę do plebanii.  

W 2000 r. rozpoczęto kompleksowe, trwające kilkanaście lat prace konserwatorskie, obejmujące zarówno sam kościół jak i jego bezpośrednie otoczenie.  W latach 2000-2001 staraniem ks. Józefa Góreckiego osuszono mury oraz wykonano izolację kościoła. Jednocześnie wykonano odprowadzenie deszczówki oraz wprowadzono zmiany na terenie przykościelnym, usuwając zasłaniające mury i okna tuje oraz układając wokół kościoła chodnik z kostki granitowej zakupionej z rozbiórki ul. Obozowej. Założono też zewnętrzne oświetlenie. W 2003 roku wymieniono zmurszałe cegły w murach świątyni.

Równolegle z remontem kościoła na wschód od starej plebanii, wzniesiono nową, mieszczącą oprócz pomieszczeń administracyjnych parafii i mieszkań dla księży sporą kaplicę, bibliotekę parafialną, salę teatralną, kawiarenkę, pomieszczenia przeznaczone na spotkania rozmaitych grup działających przy parafii. Do użytku oddano ją w 2001 r.  a w latach 2005-2008 – rozbudowano. Starą plebanię rozebrano pomiędzy 2001 a 2010 r. Jedyna pamiątką po niej pozostała bramka w pd.-wsch. ciągu muru ogrodzenia.

W latach 2016-2017 miała miejsce kolejna renowacja murów kościoła. W 2017 przeprowadzono remont krypt, podczas którego odnaleziono szczątki ok. 20 pochowanych w nich osób. Prace te miały ścisły związek z przygotowaniami do obchodów 500-lecia świątyni.

W trakcie przygotowań do jubileuszu raz kolejny wyremontowano też ogrodzenie oraz kostnicę, której przywrócono zbliżoną do pierwotnej funkcję kaplicy przedpogrzebowej. W trakcie tego remontu przemurowano też neogotycką bramkę, pozbawiając ją cech stylowych. Wyremontowano również dzwonnicę. Usunięto też część drzew z cmentarza przykościelnego, m.in. zasłaniające mury świątyni wysokopienne tuje.

W 2018 roku uroczyście obchodzono 500-lecie kościoła. Jubileusz zaowocował wieloma inicjatywami, między innymi powstaniem utworu muzycznego dedykowanego tarchomińskiej świątyni pt. „Oratorium Jakubowe” autorstwa Jerzego Cembrzyńskiego i Aldony Kraus, a także wydaniem folderu „Święty Jakub z Tarchomina”.

Tarchomiński kościół znajduje się na Mazowieckiej Drodze Świętego Jakuba, której szlak wiedzie wzdłuż Wisły z archikatedry pw. Męczeństwa św. Jana Chrzciciela w Warszawie mostem północnym przez Tarchomin, Jabłonnę, Zakroczym, Płock do Włocławka i Trzemeszna, gdzie łączy się z europejską siecią dróg prowadzących do grobu Jakuba Apostoła w Santiago de Compostela.

Opis obiektu

Pierwotnie zespół kościelny zlokalizowany był w centrum wsi Tarchomin. Obecnie zespół kościoła pw. św. Jakuba z otaczającym go murem dawnego cmentarza i dzwonnicą położone są na uboczu współczesnych blokowisk Tarchomina. Jego teren przylega bezpośrednio do zajmowanego obecnie przez seminarium duchowne zespołu pałacowego Mostowskich. Do ogrodzonego terenu (cmentarza) przykościelnego od pn.-wsch. i pd.-wsch. przylega rozległy ogród parafialny (plebański). Na pn.-wsch. od kościoła – pomiędzy nim a ul. Płudowską znajduje się okazały współczesny budynek plebanii. Od strony pd.-zach. do terenu kościelnego przylega wydzielony teren przedszkola umieszczonego w zaadaptowanym budynku gospodarczym.

Głównym elementem zespołu jest późnogotycki kościół.

Teren przykościelny jest otoczony niewysokim murowanym i otynkowanym ogrodzeniem o zaokrąglonych narożach. Jednostronny spadek górnej płaszczyzny muru skierowany jest do wewnątrz.  Ogrodzenie od góry przykryte jest obecnie betonowymi płytami - pierwotnie zapewne dachówkami (do l. 60. XX w.?). Od strony pd.-wsch. i pn.-wsch. w dolnej części partii ogrodzenia przemurowanego w latach 60. XX znajdują się przepusty dla korzeni drzew. Pośrodku pd.-wsch. części ogrodzenia zachowała się furtka prowadząca do nieistniejącej dziś plebanii. Zewnętrzna strona ogrodzenia ozdobiona prostokątnymi płycinami.

W pn.-zach. odcinku muru, naprzeciw frontowej elewacji kościoła w ciągu ogrodzenia znajduje się barokowa dzwonnica.

W pn. części odcinka pn.- wsch. ogrodzenia znajduje się brama na teren zespołu. Jej ceglane słupy bramki nawiązują do neogotyckich z kon. XIX w. Dalej - w części ogrodzenia oddzielającej cmentarz przykościelny od zabudowań współczesnej plebanii - znajduje się kostnica.

W pn. narożniku terenu przykościelnego znajduje się figura Matki Boskiej Niepokalanej ufundowana w 1956 r. przez pracującego w tutejszej parafii ks. Romana Woźniczkę.

Dostępność obiektu dla zwiedzających: Dostępny

Autor noty: oprac. Agata Kłoczko, NID, Zespół ds. rejestru i ewidencji zabytków, Październik-listopad 2023