Historia

Funkcjonująca w tym miejscu kuźnica wodna, jeszcze pod nazwą Andruszowa, wymieniona została w dokumentach po raz pierwszy już w 1578 roku. W 1789 roku w lustracji suchedniowskiego klucza Staropolskiego Okręgu przemysłowego, Jędrów został wymieniony, jako jedna z dziesięciu istniejących na tym obszarze osad kuźniczych. Funkcjonująca tutaj kuźnica opisywana była jako „kowalicha ręczna”, „z drewna pod topór ciosanego”, z murowanym kominem na kamiennym fundamencie. Po raz ostatni Jędrów jako ognisko przemysku hutniczego wymieniony został w „Spisie Fabryk Królestwa Polskiego” z 1823 roku. 

Po likwidacji fryszerki w Jędrowie Komisja Rządowa Przychodów i Skarbu reskryptem z 11 sierpnia 1856 roku erygowała tu osadę młyńską. Na dwie pierwsze licytacje osady na „wieczystą dzierżawę” nikt się nie zgłosił – dopiero trzecia 12 czerwca 1860 roku wyłoniła dzierżawcę - w ten sposób właścicielem Jędrowa został Maksymilian Ożdżeński, lokalny wizjoner, zasłużony wynalazca i budowniczy młyna w obecnym kształcie. Kontrakt zakładał jego budowę w ciągu trzech pierwszych lat dzierżawy, wiadomo jednak, że budowa opóźniła się i pierwszy młyn (drewniany) powstał w 1885 roku. Obok funkcjonowały założone przez właściciela stawy rybne. Ożdżeński w swoim młynie wodnym zamiast zwykłego koła wodnego zastosował cylinder, w którym tłok poruszany ciśnieniem wody wprowadzał w ruch wał transmisyjny sprowadzony ze Szwajcarii. W 1903 roku do młyna właściciel sprowadził dynamomaszynę która umożliwiła wytwarzanie prądu o napięciu 110 Volt. 

Na przełomie XIX i XX wieku drewniany młyn spłonął a obecny ceglany budynek powstał około 1911 roku. Maksymilian Ożdżeński zmarł w 1914 roku. Po jego smierci zarządzającą młynem została córka Maksymiliana i Konstancji - Józefa, która ze swoim szwagrem założyła w 1925 roku spółkę „Młyn i tartak w Jędrowie Bolesław Wentkowski i Spółka”. Do 1939 roku zatrudnienie miało tu około 20 osób. „Tartak-cyzkularka” miał napęd mechaniczny, wyrabiane tu były między innymi skrzynki na gwoździe. W czasie II Wojny Światowej młyn pozostawał nieczynny, jedynie nocami odbywał się w nim konspiracyjny przemiał. W 1953 roku przejęty został pod przymusowy zarząd państwowy przez Wojewódzki Zarząd Młynów Gospodarczych. Później był zasadniczo nieużytkowany. Od 2013 roku jest on w rękach aktualnych właścicieli, którzy przeprowadzili remont obiektu, a także doprowadzili do wznowienia pracy turbiny elektrycznej. W 2017 roku zakończono odrestaurowywanie młyna, jazu i części obszaru dawnego stawu młyńskiego.

Opis

Młyn wodny w Jędrowie położony jest nad rzeką Kamionką, będącą dopływem rzeki Kamiennej, zlokalizowany jest przy drodze łączącej Ostojów i jego dawny przysiółek Jędrów. Rzeka Kamienna jest historycznie najbardziej charakterystyczną z rzek województwa świętokrzyskiego, gdyż to w jej biegu rozlokowane zostały liczne zakłady metalurgiczne Staropolskiego Okręgu Przemysłowego.

Obecny młyn to budynek czterokondygnacyjny o czworobocznej bryle, wzniesiony z czerwonej cegły, przykryty dwuspadowym dachem z dachówką betonową. Od wschodu do budynku przylega duży, dwukondygnacyjny, murowany z cegły ganek kryty dwuspadowym dachem. Od północy, w miejscu dawnej przybudówki, znajduję się wiata z jednospadowym dachem. Budynek młyna położony jest sąsiedztwie grobli (na północ od niej), na której biegnie droga do Ostojowa. Znajduje się on w obniżeniu terenu, dwie kondygnacje przyziemia położone są poniżej poziomu tej drogi. Przed skarpą osłonięty jest kamiennym murem oporowym. Do młyna prowadzą dwa wejścia, jedno od południa (z drogi) prosto na trzecią kondygnację, przez drewniany otwarty ganek (schodki z zadaszeniem). Drugie wejście prowadzi od wschodu, na kondygnację drugą, przez duży, murowany ganek z drewnianymi schodami i zadaszeniem. W budynku młyna zachowały się oryginalne nietynkowane elewacje, z gzymsami członującymi. Kondygnacja trzecia elewacji wschodniej i zachodniej ozdobiona jest lizenami. Naroża korpusu zaakcentowane są lizenami i zakończone niskimi sterczynami. Okna są prostokątne, o zróżnicowanej wielkości na każdej kondygnacji ale rozłożone równomiernie. Posiadają ceglane łukowe nadproża i podokienniki. Elewacje szczytowe zaakcentowane są trzema okrągłymi okienkami w zwieńczeniu. We wnętrzu budynek zachował podstawowy układ funkcjonalny oparty o drewnianą konstrukcję słupową oraz halowy układ wnętrza.

Aktualnie zespół składa się z budynku młyna wraz z czynną turbiną elektryczną, układu hydrotechnicznego na rzece Kamionce (staw, jaz i kanały) i układu komunikacyjnego. Nieopodal znajduje się dawny dom młynarza. 

Właściciel młyna Maksymilian Ożdżeński był bardzo nietuzinkową osobą, wyróżniał się energią i pomysłowością. W 1880 roku na wystawie w Radomiu otrzymał pierwszą nagrodę za skonstruowany przez siebie „wielocyped” (protoplasta dzisiejszego roweru). W 1885 roku wziął udział w Wystawie Rolniczo-Przemysłowej w Warszawie gdzie zaprezentował aparat własnego pomysłu „do wyprowadzania wody ze studzien na I-sze piętro do wysokości 30-40 stóp” nie wymagający żadnej pompy ani maszyny. Według wspomnień jego wnuka zbudował również coś na kształt aeroplanu, którym na przełomie wieku XIX i XX przeleciał z Ostojowa aż na Górę Baranowską. Biorąc pod uwagę inne jego wynalazki nie jest to nieprawdopodobne.

Nieruchomość prywatna, obecnie dom mieszkalny właścicieli; miejsce spotkań dla lokalnej społeczności. W młynie działa pracownia stolarska i rękodzielnicza.

Oprac. Joanna Rek, OT NID w Kielcach, 30.05.2025 r.