Wiadomo, że od XIII w. w mieście istniała także gmina żydowska, która posiadała własną synagogę, jednakże jej lokalizacja do dziś nie została ustalona. Średniowieczna Judengasse stanowiła przecznicę ul. Zamkowej, równoległą do Klasztornej i Garbarskiej. Kres średniowiecznej gminy żydowskiej nastąpił w 1454 r., kiedy to Żydzi zostali wygnani z Ziębic, co było pokłosiem pobytu we Wrocławiu kaznodziei i franciszkanina Jana Kapistrana.

Do Ziębic Żydzi powrócili dopiero w latach 80. XVIII wieku. Ziębicka gmina nigdy nie była zbyt liczna – najwięcej Żydów mieszkało w mieście w 1849 r.; było to 249 osób. Zanim w mieście wybudowano synagogę, gmina żydowska wykorzystywała do celów religijnych lokal wynajęty na zapleczu Rynku. W 1845 r. ziębiccy Żydzi zwrócili się do króla z prośbą o dofinansowanie budowy synagogi oraz zgodę na zorganizowanie zbiórki pieniędzy we wszystkich gminach żydowskich monarchii. Konsekracja synagogi odbyła się 30 października 1845 r., a na uroczystości pojawili się członkowie społeczności żydowskiej, a także urzędnicy miejscy i państwowi oraz oficerowie miejscowego garnizonu. Synagoga, zbudowana w stylu angielskiego neogotyku, zachowała się do czasów współczesnych – przy ul. Wąskiej 9.

Najbardziej znaną żydowską rodziną z Ziębic byli Schottländerowie, którzy nawet po przenosinach do Wrocławia angażowali się w życie miasta i byli m.in. fundatorami parku miejskiego.

W czasie II wojny światowej ziębiccy Żydzi zostali wywiezieni do tych gett i obozów zagłady, gdzie trafiały transporty Żydów niemieckich z Prowincji Dolnośląskiej, czyli do niemieckich nazistowskich obozów Treblinka, Auschwitz, do getta w Terezinie oraz do Kowna, Izbicy i Rygi.

 Po II wojnie światowej w Ziębicach osiedliła się liczna społeczność Żydów polskich. W lipcu 1946 r. mieszkało tu 2329 Żydów, jednak większość wyemigrowała w ciągu pierwszego powojennego pięciolecia. Ziębiccy Żydzi prowadzili ożywioną działalność religijną, gospodarczą, kulturalną, społeczną i polityczną.

Opis

Początkowo zmarłych wyznania mojżeszowego z Ziębic chowano na cmentarzu w Białej Prudnickiej (Zülz). Zdaniem kilku autorów – Franza Hartmanna, Bernharda Brillinga i Marcina Wodzińskiego, cmentarz w Ziębicach powstał w 1814 r., kiedy to nakazano gminom żydowskim założenie nekropolii, aby ze względów sanitarnych uniknąć przewożenia zwłok do odległych miejscowości. Jednakże najstarszy, zachowany do początku lat 90. XX w., nagrobek Abrahama Langendorfa pochodził z 1782 roku . Możliwe, że przed oficjalnym założeniem cmentarza gminnego, na tym samym terenie istniała już żydowska nekropolia, będąca własnością prywatną.

Miejsce grzebalne znajdujące się na terenie dawnej komendy Krzyżowców zostało zakupione za kwotę 60 talarów. Umowę kupna gruntu podpisano z niejakim Prescherem 1 lipca 1814 roku. Jak się później okazało nieruchomość nie należała do Preschera, ale do skarbu państwa, w związku z czym gmina żydowska zmuszona została do ponownego zakupu gruntu, tym razem za kwotę 500 talarów, co nastąpiło 28 września 1829 roku.

W 1939 r. nieruchomości gmin żydowskich przeszły na własność Zrzeszenia Żydów w Niemczech. W 1943 r. organizacja ta rozpoczęła pertraktacje z burmistrzem Ziębic w sprawie sprzedaży cmentarza żydowskiego w Ziębicach. Nieruchomość cmentarna zlokalizowana była poza miastem, zajmowała wówczas powierzchnię 21 a 40 m kwadratowych. W jej skład wchodził dom cmentarny, a całość otoczona była murem. W 1940 r. wartość cmentarza szacowano na 2030 RM, jednakże burmistrz chciał zapłacić jedynie kwotę 250 RM. Po zajęciu cmentarza przez gestapo i dokonaniu ponownej ekspertyzy wartość nieruchomości oszacowano na 470 RM; w ślad za tym, 3 listopada 1944 r. sporządzono umowę kupna cmentarza.  

Po II wojnie światowej cmentarz został przejęty przez organizacje polskich Żydów, którzy zamieszkali w Ziębicach i wykorzystywany był przez nich jako miejsce grzebalne.

Nekropolia jest usytuowana na stoku wzniesienia, znajdującego się w pobliżu ul. Piaskowej, pomiędzy domami jednorodzinnymi, przy wschodnim końcu ul. Władysława Łokietka (działka nr 73). Została założona na planie prostokata wydłużonego w kierunku wschód-zachód. Jest otoczona kamienno-ceglanym murem, od strony wschodniej częściowo rozebranym. Pierwotnie wejście na teren cmentarza prowadziło przez klasycystyczną kaplicę przedpogrzebową (obecnie zrujnowaną). Obiekt ten został ufundowany przez dzieci zmarłego w 1854 r. kupca Salomona Sachsa. Upamiętniała to  żelazna, ozdobna tablica z napisem: Ein Geschenk der Kinder des Seit 1854. Auf diesen Friedhof ruhenden Kaufmann Salomon Sachs (nie zachowana). Obecnie wejście do kaplicy jest zamurowane, a na teren cmentarza można dostać się jedynie od strony wschodniej, przez wyłomy w murze cmentarnym.

Według danych z 1987 r. na cmentarzu zachowało się około 130 nagrobków, wśród których znajdują się także macewy członków rodziny Schottländerów. Układ wyznaczają aleje i szpalery lipowe. Nagrobki – w większości pochodzące z drugiej połowy XIX w. zlokalizowane są wzdłuż głównej alei. Wiele z nich jest przewróconych oraz porozbijanych. Znajduje się tam także kilka nagrobków powojennych.

W 1984 r. cmentarz żydowski w Ziębicach został wpisany do rejestru zabytków pod nr A/5185/1024/Wł. W 2000 r. przeszedł na własność Gminy Wyznaniowej Żydowskiej we Wrocławiu, a trzy lata później jego właścicielem została Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego.

W XXI w. na terenie cmentarza kilkakrotnie prowadzone były prace porządkowe (m.in. przez młodych Żydów z Polski, Izraela i Stanów Zjednoczonych), później potem opiekę przejęło Towarzystwo Przyjaciół Ziębic „Ducatus” oraz uczniowie Gimnazjum Publicznego im. Mikołaja Kopernika w Ziębicach.

Oprac. Tamara Włodarczyk