Obiekt ten, z czytelnym programem użytkowym i pozostałością dawnego wystroju, jest jedyną zachowaną, autentyczną pamiątką związaną z życiem religijnym kieleckiej społeczności żydowskiej w śródmiejskim otoczeniu.

Historia

Prywatny żydowski dom modlitwy wzniesiony został w pierwszej połowie XX wieku przez Herszla Zagajskiego, właściciela kieleckich wapienników „Wietrznia”, prezesa rady gminy wyznaniowej, działacza społecznego i filantropa. Ortodoksyjna rodzina Zagajskich osiedliła się w Kielcach pod koniec XIX wieku. Etla i Herszel pierwszą działkę przy ul. Słowackiego, na której wystawili trzykondygnacyjną kamienicę (ob. nr 3A) zakupili w 1897 roku. Niedługo potem nabyli drugą część działki frontowej, wznieśli na niej kamienicę zamykającą tą część pierzei ul. Słowackiego, a po zakupie pozostałej części dużej działki, zbudowali kamienicę z frontem od ul. Śniadeckich. Powstałe w ten sposób rozległe podwórze, wypełnili częściowo oficynami, a na osi budynków Słowackiego 3 i 3A wystawili parterowy budynek mieszczący dom modlitwy. Zbudowany on został według projektu technika budowlanego i mistrza murarskiego Ludwika Klimy. Szczegóły budowy nie są znane, wiadomo natomiast, że obiekt był gotowy na początku 1922 roku. 11 marca powołana przez starostwo komisja dokonała jego odbioru technicznego i sanitarnego, a po wyrażeniu zgody przez Zarząd Gminy Wyznaniowej Żydowskiej oraz Wydział Administracyjny Urzędu Wojewódzkiego (budynek nie podlegał rekwizycji mieszkaniowej), późną wiosną tego roku dom modlitwy został otwarty. Najważniejsze żydowskie modlitwy wymagają udziału co najmniej 10 dorosłych mężczyzn, toteż prywatne domy modlitwy bywały zazwyczaj niewielkie. Bóżnica Zagajskiego mieściła 80 osób, dla kobiet przeznaczony był osobny drewniany balkon przy wejściu, tzw. Babiniec.

Po śmierci Herszla Zagajskiego w 1937 roku, nieruchomość odziedziczyły jego dzieci. Dom modlitwy funkcjonował tu do czasów okupacji, kiedy to Niemcy urządzili w nim magazyn. Po 1945 roku cała nieruchomość znalazła się w rękach państwa, a w budynku bożnicy urządzono Centralę Zaopatrzenia Szkół. Następnie użytkowało go Rejonowe Przedsiębiorstwo Gospodarki Mieszkaniowej, a później, od 1983 roku, spółdzielnia kominiarska „Florian”. Po 1990 roku całą nieruchomość odzyskali spadkobiercy i w dawnym domu modlitwy urządzono skład mebli, który działał przez kilka lat. W 2010 roku nieruchomość kupiło kieleckie przedsiębiorstwo budowlane z zamiarem gruntownej przebudowy istniejącej tu starej zabudowy. Część działki, z obiektem dawnej bożnicy, została nieodpłatnie użyczona na czas nieokreślony Fundacji Nowa Przestrzeń Sztuki. Fundacja ta uzyskała zgodę Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków na rozbiórkę modlitewni i całkowite odtworzenie jej w nowym miejscu. Dom modlitwy został przeniesiony w 2016 roku do dzielnicy Pakosz, na róg ulicy Dzikiej i Okrężnej, w bezpośrednie sąsiedztwo cmentarza żydowskiego i grobu cadyka (teren dawnej dzielnicy żydowskiej). 

Opis

Budynek położony pierwotnie na dziedzińcu kwartału kamienicy przy ulicy Słowackiego 3, a aktualnie przy ulicy Dzikiej zarówno w pierwotnej jak i wtórnej lokalizacji orientowany jest na wschód. Usytuowany jest aktualnie prostopadle do ogrodzenia cmentarza, elewacją frontową przy tymże ogrodzeniu, w niewielkiej od niego odległości. Budynek wzniesiony był na fundamencie z kamienia, ściany wykonane były z cegły ceramicznej, otynkowane, dach na konstrukcji drewnianej, kryty papą. 

Dom modlitwy zbudowany został według projektu technika budowlanego i mistrza murarskiego Ludwika Klimy – nie został on zrealizowany dokładnie według planu, w trakcie budowy wprowadzono pewne zmiany, brak jest jednak projektu realizacyjnego (tłumaczyć to może fakt innego pierwotnego przeznaczenia budynku – być może na szkołę żydowską). W rzeczywistości zamiast planowanego budynku z dwoma pomieszczeniami powstał obiekt o salowym, jednoprzestrzennym wnętrzu (ale o wymiarach takich jak na zatwierdzonym projekcie), parterowy, prostokątny w rzucie, do którego  od zachodu przylegają dwa aneksy wejściowe: dwukondygnacyjna klatka prowadząca na „babiniec” oraz płytszy i niższy przedsionek sali modlitewnej (z zaokrąglonym narożnikiem i wielopołaciowym płaskim daszkiem). „Babiniec” ulokowano tradycyjnie na balkonie, tutaj drewnianym wpartym na stalowej belce. Belka ta została wykonana przez manufakturę rosyjską pod koniec XIX wieku, o czym świadczą pozostawione na niej oznaczenia.

Zmiana funkcji budynku spowodowała m.in. zmiany w rozmieszczeniu otworów drzwiowych i okiennych oraz konieczność wzmocnienia ściany wschodniej, od zewnątrz, szerokim filarem (co umożliwiało utworzenie wewnątrz szafy na rodały). Budynek z zewnątrz był i jest bardzo prosty, pozbawiony dekoracji architektonicznej, wnętrze natomiast bogato zdobione dekoracją malarską o ramowej kompozycji, wykonanej w technice olejnej, pokrywającą ściany niemalże na całej wysokości (odkryto ślady dwóch warstw polichromii). 

Obiekt odtworzono w skali 1:1, zastosowano współczesne materiały i technologie aby dostosować budynek do aktualnych wymogów jakie spełniać powinny obiekty użytkowe (m.in. współczesną cegłę ceramiczną, na dachu blachę na rąbek stojący).  Na ścianach umieszczono najlepiej zachowane fragmenty oryginalnych, cennych polichromii, które poddano wcześniej renowacji. Posadzka w głównym pomieszczeniu domu modlitwy jest wykonana z płyt z miejscowego marmuru, w przedsionku i klatce schodowej prowadzącej na babiniec - z cegły ułożonej w układzie mijankowym. Z autentycznych elementów wnętrza przeniesiono słup i belkę (szynę) empory, balustradę schodów prowadzących na babiniec, oraz wykorzystano cegłę rozbiórkową ze ścian. We wnętrzu zastosowano, bogatą dekorację marmurową wokół Aron ha–kodesz.

Dostęp ograniczony, nieruchomość prywatna.

Oprac. Joanna Rek, OT NID w Kielcach, 30.07.2025 r.