Historia

Obiekt ufundowany został około 1880 roku przez Sebastiana Ustupskiego, hamernika z hut zakopiańskich. Po likwidacji zakładu hutniczego prowadził on przy zagrodzie własną kuźnię. Po jego śmierci, prawdopodobnie na drodze koligacji rodzinnych, zagroda przeszła w posiadanie rodziny Gąsieniców Bednarzów, z którą związane są dalsze dzieje obiektu. Pierwszy remont konserwatorski przeprowadzono w latach 1953–1957 z inicjatywy dr Hanny Pieńkowskiej, ówczesnej Wojewódzkiej Konserwator Zabytków w Krakowie. Zakres prac obejmował przede wszystkim wymianę pokrycia dachowego. Kolejny remont, połączony z adaptacją do współczesnych potrzeb, wykonano w latach 1986–1991. Prowadzone przez Zofię i Władysława Walczaków-Banieckich pod nadzorem Muzeum Tatrzańskiego prace objęły m.in.: podniesienie budynku, wykonanie nowego fundamentu i jego całkowite podpiwniczenie, wymianę zagrzybionych elementów konstrukcyjnych (w tym podwalin, belek zrębowych oraz elementów więźby dachowej), a także wymianę stolarki drzwiowej i okiennej oraz ponowną wymianę pokrycia dachowego. Remont poprzedzony został wykonaniem dokumentacji pomiarowo-rysunkowej (inwentaryzacja architektoniczna z 1987 roku) oraz dokumentacji fotograficznej stanu zewnętrznego obiektu. Zagroda dotrwała do czasów współczesnych w formie zbliżonej do pierwotnej. Obiekt reprezentuje podhalańskie budownictwo ludowe drugiej fazy rozwoju, z wyraźnymi wpływami drewnianej architektury uzdrowiskowej w stylu szwajcarskim.

Opis

Zagroda usytuowana jest w Zakopanem, przy ulicy Kościeliskiej, w odległości około 15 m od drogi. Chałupa zwrócona jest frontem do drogi, w kierunku południowym. W najbliższym otoczeniu znajdują się: chałupa Gąsieniców Bednarzów od strony wschodniej, zagroda Janików po drugiej stronie ulicy oraz willa „Cicha” od strony zachodniej i „Cicha Woda” od strony północnej. Zagroda składa się z chałupy mieszkalnej, budynku gospodarczego usytuowanego po jej zachodniej stronie oraz dawnej kuźni, zlokalizowanej w narożniku północno-zachodnim. Jest to chałupa dwuizbowa, o niezależnych izbach, z tzw. wyżką, czyli dodatkowym pomieszczeniem na poddaszu. Wzniesiona została na rzucie nieregularnym: korpus główny na planie wydłużonego prostokąta, do którego od strony północnej przylegają dwa człony na planie kwadratu – jeden większy, drugi mniejszy. Od południa jednokondygnacyjna, od północnej strony wpisuje się w zbocze o dużym nachyleniu, z murowanym przyziemiem z funkcją mieszkalną. Ściany wykonano w konstrukcji zrębowej. Drewniane belkowe stropy, w „białej” i „czarnej” izbie, wsparte są na sosrębach. Dwuspadowy, półszczytowy dach z przysztychem, pokryto gontem od południowej strony i blachą na połaciach północnych. Zamontowano tu drzwi płycinowe i okna podwójne typu „polskiego”. Elewacja frontowa (południowa) jest asymetryczna, artykułowana, sześcioosiowa, z centralnie usytuowanym otwartym gankiem, wspartym na czterech słupach, przekrytym dwuspadowym daszkiem. Po stronie zachodniej znajduje się dodatkowe pomieszczenie, obecnie pełniące funkcję garażu. Elewacje wschodnia i zachodnia są jednoosiowe z oknem w szczytach, a w elewacji wschodniej jest dodatkowo okno w dolnej części. Detale dekoracyjne nawiązują do budownictwa podhalańskiego oraz stylu szwajcarskiego. Występują charakterystyczne „koronkowe”, laubzegowane wycinanki w deskach, najbardziej rozbudowane w obrębie ganku, o finezyjnych, roślinnych motywach, umieszczone w szczycie daszku oraz przy słupach. W szczycie ganku znajduje się kapliczka. Zachowane są profilowane rysie, pierwotne odrzwia oraz drzwi frontowe. Szczyty dachowe udekorowano motywem słonecka. Zachowałą się historyczna stolarka okienna i drzwiowa od frontu. Drzwi deskowe z prostym nadświetlem, a okna – drewniane, ościeżnicowe (polskie) pojedyncze, trójdzielne, sześciopolowe, zwieńczone ozdobnymi psami. Wnętrza zachowane są w stanie znacznie przekształconym. Z historycznego wystroju przetrwały profilowane sosręby, tragarze oraz piece kaflowe eklektyczne i w stylu zakopiańskim. Zachowane są także odrzwia do „białej” i „czarnej” izby. W okresie międzywojennym wprowadzono instalację elektryczną oraz wodno-kanalizacyjną. Budynek gospodarczy założono na rzucie wydłużonego prostokąta, o jednotraktowym układzie pomieszczeń (boisko pośrodku, po bokach dawne stajnie). Wzniesiony na kamiennych peckach, w konstrukcji zrębowej, nakryty jest dachem półszczytowym o więźbie krokwiowej z przysztychem i kryty współczesną blachą. Dawna kuźnia, wzniesiona na rzucie prostokąta zbliżonego do kwadratu, również posadowiona na kamiennych peckach, jest budynkiem o konstrukcji zrębowej, przekrytym dachem półszczytowym. 

Oprac. Monika Sabljak, PT Centrum Architektury Drewnianej w Zakopanem, 29.01.2026 r.