Miasto rozwijało się na skrzyżowaniu dróg prowadzących do Płocka, Płońska i Bodzanowa. Było także położone korzystnie przy Wiśle, którą spławiano towary do Gdańska. Od XV w. był to główny ośrodek sukiennictwa na Mazowszu. Mieszkańcy trudnili się rolnictwem, rzemiosłem i handlem. Dużą rolę pełniło także gorzelnictwo. W XVII w. powstało miasteczko żydowskie na tzw. Podzamczu, którego mieszkańcy pozostawali pod opieką starostów grodowych.

Na przełomie XVIII i XIX w. zbudowano synagogę na skraju wysokiej skarpy wiślanej pod Górą Zamkową. Żydzi przeważali wtedy liczebnie nad ludnością chrześcijańską i dominowali w handlu. Jednak po połączeniu Warszawy liniami kolejowymi z różnymi częściami ziem polskich, rola miasta i handlu wiślanego znacznie zmalała. W 1859 r. w Wyszogrodzie urodził się Nachum Sokołow, pisarz i tłumacz, lider ruchu syjonistycznego, pionier dziennikarstwa w języku hebrajskim.

 W czasie I wojny światowej zniszczeniu uległa zabudowa Wyszogrodu, w tym synagoga. Natomiast w okresie międzywojennym miały miejsce zatargi w sprawie odpoczynku niedzielnego, kiedy np. w ten dzień władze zakazywały Żydom prania i wywieszania rzeczy do suszenia.

Po wybuchu II wojny światowej Wyszogród włączono do Niemiec. W 1940 r. władze okupacyjne utworzyły getto w rejonie ulic Rębowskiej, Kościelnej, Płockiej, Ogrodowej, Krótkiej i Starego Rynku. Więźniowie zmuszani byli do prac przymusowych, w tym do rozbiórki synagogi. W 1941 r. część Żydów deportowano do obozu w Działdowie, a następnie do Nowej Słupi koło Kielc. Pozostałych wywieziono do gett w Czerwińsku i Nowym Dworze Mazowieckim, a stamtąd do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Treblince. Po wojnie do miasta powrócili nieliczni Żydzi, którzy przetrwali Zagładę. Większość opuściła Polskę w kolejnych latach.

Opis

Nowy cmentarz żydowski w Wyszogrodzie znajduje się u zbiegu ul. Niepodległości i ul. Pokoju (działka nr 696/5), w południowo-wschodniej części miasta, za cmentarzem rzymskokatolickim. Jego granice są wyznaczone wałem ziemnym (współcześnie nadsypanym). Powierzchnia wynosi ok. 0,2 ha.

Cmentarz został założony w 1830 roku. Został zniszczony przez Niemców w czasie okupacji w okresie II wojny światowej. Płyty nagrobne wykorzystano jako materiał brukarski. Zdewastowany teren zadrzewiono po 1945 roku.

W 1989 r. z inicjatywy Alexa Gmacha wystawiono bramę i pomnik poświęcony pamięci Żydów z Wyszogrodu. Na tablicy widnieje napis w języku hebrajskim i polskim: „Pamięci Żydów z Wyszogrodu zamordowanych przez hitlerowców w latach 1939–1945. Komitet Żydowski Polonii Amerykańskiej, Wyszogród 1989”. Z drugiej strony pomnika widoczny jest napis: „Nawet umarłym nie dali spokoju. Ten cmentarz został zbezczeszczony przez hitlerowskich barbarzyńców w latach 1939–1945”. Wokół pomnika umieszczono 8 macew historycznych i współczesnych. Wśród historycznych jest m.in. macewa Cwiego Josefa syna Jakowa (zm. 24.08.1905). Pochodzące z naszych czasów zostały wystawione z inicjatywy rodziny Brzozowskich ze Stanów Zjednoczonych oraz potomków żydowskiej społeczności z Wyszogrodu. Charakter współczesny mają także ceglane pylony bramy.

W 2019 r. nowy cmentarz żydowski w Wyszogrodzie został oznakowany przez Narodowy Instytut Dziedzictwa w ramach programu „Oznakowanie cmentarzy żydowskich na terenie Rzeczypospolitej Polskiej”.

Oprac. Magda Lucima

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.