Pierwsza rodzina osiedliła się około 1775 roku. Niebawem zaczęła kształtować się gmina (korporacja) żydowska. Początkowo spotkania i modły odbywały się w budynku magazynu kupca Schwarza przy Hintergaße. Po zakupie działki przy Mönchsanger wybudowano w 1828 r. drewnianą synagogę. Od lat 20. XIX w. działała prywatna żydowska szkoła (Elementarschule). Nowy, murowany budynek synagogi oddano do użytku w 1869 roku. W granicach gminy żydowskiej do lat 30. XX w., poza Chojnicami, znajdowały się okoliczne wsie: Pawłowo, Ogorzeliny, Swornigacie.

Na początku lat 80. XIX w. doszło do zamieszek antyżydowskich, podczas których podpalono budynek synagogi. Wiosną i latem 1900 r. wybuchły kolejne rozruchy na tle rzekomego mordu rytualnego. Rzeźnika Adolpha Leviego oskarżono o uśmiercenie 18-letniego licealisty Ernsta Wintera. Zamieszki w Chojnicach stłumiło wojsko; mimo to zajścia antyżydowskie wybuchały w kolejnych miastach Prus Zachodnich.

Do połowy lat 80. XIX w. gmina żydowska zyskiwała członków, ale w kolejnych dekadach regres demograficzny stawał się coraz bardziej zauważalny. W 1815 r. w Chojnicach mieszkało od 45 do 80 Żydów, w 1821 – 74 (stanowili 2,9% ogółu mieszkańców), w 1831 – 194 (6,9%), w 1848 – 341 (7,7%), w 1855 – 429 (8,5%), w 1861 – 371, w 1871 – 497 (6,9%), w 1885 – 563 (11,2%), w 1895 – 430, w 1900 – 364 (3,4%), w 1910 – 257 (2,1%), w 1921 – 111/ 34, w 1931 – 58 (21 rodzin), w 1938 – 69.

W okresie II Rzeczypospolitej, miejscowi Żydzi niemieccy częściowo opuścili miasto, wyjeżdżając do Niemiec. Do gminy niechętnie przyjmowano przybyszy z głębi ziem polskich. W 1923 r. na 115 osób należących do gminy żydowskiej, tylko cztery rodziny pochodziły z Małopolski. Poza Chojnicami mieszkały pojedyncze osoby, należące do gminy; np. w 1931 r. po dwie w Ogorzelinach i Swornigaciach, trzy w Pawłowie.

Sytuacja zasadniczo zmieniła w 1932 r., kiedy dokonano reorganizacji sieci gmin żydowskich w województwie pomorskim i poznańskim. Granice gminy żydowskiej w Chojnicach powiększono o zniesione gminy żydowskie z powiatów chojnickiego i tucholskiego tj. w Czersku (pojedyncze osoby mieszkały w Czersku, Brusach, Karsinie, Łągu i Lubni) oraz Tucholi (Tuchola – 51 i 20 osób w Wysokiej Wsi, Rosochatce, Śliwicach, Cekcynie, Kęsowie). Tym samym liczebność gminy żydowskiej w Chojnicach uległa niewielkiemu powiększeniu – do 151 osób w 1934 roku. W kolejnych latach znów pojawił się regres demograficzny. W 1937 r. na terenie gminy mieszkało 131 Żydów, a w 1938 r. – 69.

Wraz z powiększeniem terytorium gminy w latach 30. XX w. zwiększył się także jej stan posiadania. W Chojnicach były to dwa cmentarze (oszacowano wartość tylko nowego), synagoga, budynek, ½ morgi ziemi; w Czersku – synagoga, cmentarz i kostnica; w Tucholi – synagoga z ogrodem, cmentarz, łaźnia rytualna, dom dla stróża, budynek gospodarczy grabarza, dwie morgi ziemi.

W latach II wojny światowej Żydzi, którzy nie wyjechali z Chojnic przed wkroczeniem wojsk niemieckich w 1939 r., stali się jednymi z pierwszych ofiar Zagłady; rozstrzelano jedną z rodzin. Niebawem przystąpiono do niszczenia śladów materialnego dziedzictwa, głównie synagog i cmentarzy.

Opis

Nowy cmentarz żydowski w Chojnicach został założony około 1900 r., na zboczu niewielkiego wzgórza w pobliżu starego cmentarza, na planie wydłużonego wielokąta zbliżonego do trapezu nierównobocznego, u zbiegu dzisiejszych ulic Derdowskiego, Wysokiej i Kilińskiego. Na mapie w 1936 r. nazywano ten teren Górą Żydowską („Jüdischer Berg”). Powierzchnia nekropolii wynosiła 0,4 ha. Cmentarz zniszczono w początkowym okresie trwania II wojny światowej. Ocalał tylko jeden z budynków – dom pogrzebowy przy ul. Wysokiej, po wojnie zamieniony na stolarnię, następnie adaptowany na przedszkole i Kościół Zboru Zielonoświątkowego w Chojnicach. W 2013 r. został rozebrany z powodu budowy ronda. Poza zniszczeniem budynku byłego domu pogrzebowego, ok. 1/3 powierzchni cmentarza w jego zachodniej i południowej części włączono w obręb pasa drogowego ul. Kilińskiego. Ta część historycznych granic nekropolii uległa zatarciu. Pozostałe, część północna (ogrodzenie) i wschodnia (ul. Widokowa i ogrodzenie), są czytelne. Jest to teren zielony, nieużytkowany, porośnięty nielicznym starym drzewostanem, w tym szpalerem kasztanowców (wzdłuż wschodniej granicy ogrodzenia). Po stronach wschodniej (ul. Widokowa) i częściowo północnej (na długości ok. 10 metrów) zachował się ceglany mur wybudowany w 1937 r. (środki pochodziły ze sprzedaży w 1934 r. budynku synagogi w Czersku); pozostałą część – od północy – otacza współczesne ogrodzenie z siatki. Wzdłuż obecnej (wytyczonej współcześnie) południowej granicy cmentarza wzniesiono współczesne betonowe ogrodzenie.

W 2023 roku cmentarz został oznaczony pamiątkową tablicą w ramach Programu „Oznakowanie cmentarzy żydowskich na terenie Rzeczpospolitej Polskiej.

Oprac. Tomasz Kawski

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN