Pierwsza rodzina osiedliła się około 1775 roku. Niebawem zaczęła kształtować się gmina (korporacja) żydowska. Początkowo spotkania i modły odbywały się w budynku magazynu kupca Schwarza przy Hintergaße. Po zakupie działki przy Mönchsanger wybudowano w 1828 r. drewnianą synagogę. Od lat 20. XIX w. działała prywatna żydowska szkoła (Elementarschule). Nowy, murowany budynek synagogi oddano do użytku w 1869 roku. W granicach gminy żydowskiej do lat 30. XX w., poza Chojnicami, znajdowały się okoliczne wsie: Pawłowo, Ogorzeliny, Swornigacie.

Na początku lat 80. XIX w. doszło do zamieszek antyżydowskich, podczas których podpalono budynek synagogi. Wiosną i latem 1900 r. wybuchły kolejne rozruchy na tle rzekomego mordu rytualnego. Rzeźnika Adolpha Leviego oskarżono o uśmiercenie 18-letniego licealisty Ernsta Wintera. Zamieszki w Chojnicach stłumiło wojsko; mimo to zajścia antyżydowskie wybuchały w kolejnych miastach Prus Zachodnich.

Do połowy lat 80. XIX w. gmina żydowska zyskiwała członków, ale w kolejnych dekadach regres demograficzny stawał się coraz bardziej zauważalny. W 1815 r. w Chojnicach mieszkało od 45 do 80 Żydów, w 1821 – 74 (stanowili 2,9% ogółu mieszkańców), w 1831 – 194 (6,9%), w 1848 – 341 (7,7%), w 1855 – 429 (8,5%), w 1861 – 371, w 1871 – 497 (6,9%), w 1885 – 563 (11,2%), w 1895 – 430, w 1900 – 364 (3,4%), w 1910 – 257 (2,1%), w 1921 – 111/ 34, w 1931 – 58 (21 rodzin), w 1938 – 69.

W okresie II Rzeczypospolitej, miejscowi Żydzi niemieccy częściowo opuścili miasto, wyjeżdżając do Niemiec. Do gminy niechętnie przyjmowano przybyszy z głębi ziem polskich. W 1923 r. na 115 osób należących do gminy żydowskiej, tylko cztery rodziny pochodziły z Małopolski. Poza Chojnicami mieszkały pojedyncze osoby, należące do gminy; np. w 1931 r. po dwie w Ogorzelinach i Swornigaciach, trzy w Pawłowie.

Sytuacja zasadniczo zmieniła w 1932 r., kiedy dokonano reorganizacji sieci gmin żydowskich w województwie pomorskim i poznańskim. Granice gminy żydowskiej w Chojnicach powiększono o zniesione gminy żydowskie z powiatów chojnickiego i tucholskiego tj. w Czersku (pojedyncze osoby mieszkały w Czersku, Brusach, Karsinie, Łągu i Lubni) oraz Tucholi (Tuchola – 51 i 20 osób w Wysokiej Wsi, Rosochatce, Śliwicach, Cekcynie, Kęsowie). Tym samym liczebność gminy żydowskiej w Chojnicach uległa niewielkiemu powiększeniu – do 151 osób w 1934 roku. W kolejnych latach znów pojawił się regres demograficzny. W 1937 r. na terenie gminy mieszkało 131 Żydów, a w 1938 r. – 69.

Wraz z powiększeniem terytorium gminy w latach 30. XX w. zwiększył się także jej stan posiadania. W Chojnicach były to dwa cmentarze (oszacowano wartość tylko nowego), synagoga, budynek, ½ morgi ziemi; w Czersku – synagoga, cmentarz i kostnica; w Tucholi – synagoga z ogrodem, cmentarz, łaźnia rytualna, dom dla stróża, budynek gospodarczy grabarza, dwie morgi ziemi.

W latach II wojny światowej Żydzi, którzy nie wyjechali z Chojnic przed wkroczeniem wojsk niemieckich w 1939 r., stali się jednymi z pierwszych ofiar Zagłady; rozstrzelano jedną z rodzin. Niebawem przystąpiono do niszczenia śladów materialnego dziedzictwa, głównie synagog i cmentarzy.

Opis

Stary cmentarz żydowski w Chojnicach znajduje się współcześnie przy skrzyżowaniu ulic Mickiewicza i Zielonej; jest usytuowany na planie nierównobocznego trapezu, zbliżonego kształtem do trójkąta. Został założony w końcu XVIII w. wraz z powstaniem gminy żydowskiej; po zapełnieniu w końcu XIX w. - zamknięty. Zajmował powierzchnię 0,5 ha. W międzywojniu nie pełnił już funkcji grzebalnych. Został zniszczony w latach II wojny światowej przez Niemców. Po wojnie od strony ul. Zielonej urządzono na jego miejscu plac zabaw. Pozostał w części południowej przy ul. Mickiewicza 41 dom grabarza i ogród (działka nr 1196/1). W części północnej znajduje się nieużytkowany teren zielony (działka nr 1196/2) porośnięty nielicznymi drzewami (graby, klony, jawory, brzozy). Aktualnie teren nekropolii jest ogrodzony, macew brak. Na mapie katastralnej teren cmentarza pokrywa się z granicami działek 1196/1 i 1196/2. Granice nekropolii są czytelne w części południowo-wschodniej i północno-wschodniej. Wyznaczone są przez ulice Mickiewicza i Zieloną oraz  ogrodzenie. Granica południowa pokrywa się z południową elewacją domu przy ul. Mickiewicza 41.

W 2023 roku cmentarz został oznaczony pamiątkową tablicą w ramach Programu „Oznakowanie cmentarzy żydowskich na terenie Rzeczpospolitej Polskiej.

Oprac. Tomasz Kawski

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN