Historia

Gmina żydowska w Dąbrowie Tarnowskiej istniała prawdopodobnie od 1702 roku. Od połowy XVIII wieku społeczność żydowska systematycznie się powiększała, koncentrując swoją działalność wokół obiektów związanych z handlem (karczmy, gorzelnie, browary). Do praktyk religijnych służyła Żydom drewniana, XVII-wieczna synagoga, która uległa zniszczeniu na skutek pożaru Dąbrowy w 1885 roku. Nowa synagoga została wzniesiona dzięki lokalnemu fundatorowi Eisykowi Sternowi, najprawdopodobniej według projektu inżyniera Abrahama Goldsteina, wspominanego w źródłach jako projektanta stolarki.  

W trakcie I wojny światowej również ceglany budynek synagogi został zniszczony. Jej remont i przebudowę podjęto w latach 1936-37, w trakcie których m.in. wprowadzono charakterystyczny portyk kolumnowy. W trakcie II wojny światowej całe wyposażenie zostało zrabowane przez hitlerowców, zniszczono bimę, a sam obiekt przeznaczono na magazyn zbożowy. W latach 1945-1950 przeprowadzono wyłącznie prace zabezpieczające, do funkcji sakralnych wykorzystywano tylko jedno, niewielkie pomieszczenie. Przez kolejne dekady obiekt pozostawał w złym stanie i stopniowo popadał w ruinę. W latach 70 XX w., pod kierunkiem prof. Wiktora Zina, przeprowadzono szczegółową inwentaryzację i ekspertyzę konserwatorską synagogi, a od 1975 roku prowadzono remont w celu zaadaptowania przestrzeni synagogi na salę widowiskową. Jednakże od tego czasu zaprzestano wszelkich prac i stopniowo popadał w ruinę. 

W 2006 roku synagoga z własności Skarbu Państwa przeszła w ręce gminy Dabrowa Tarnowska. Od 2009 roku do czerwca 2012 roku prowadzono kompleksowe prace restauratorskie, które przywróciły budynkowi jego dawne walory. Od 2012 roku obiekt stanowi siedzibę Ośrodka Spotkania Kultur w Dąbrowie Tarnowskiej, a jego obecne przeznaczenie związane jest z prowadzeniem działalności kulturalnej skupionej wokół dialogu międzykulturowego, organizacji wystaw, koncertów i działalności edukacyjnej. W 2013 roku Ośrodek Spotkania Kultur otrzymał laur zwycięstwa w konkursie Zabytek Zadbany w kategorii „adaptacja obiektów zabytkowych".

Opis

Synagoga w Dąbrowie Tarnowskiej położona jest niecałe 200 metrów na północny-wschód od Rynku. Budynek ten jest orientowany, wzniesiony na planie prostokąta i murowany. Wnętrze stanowi jednoprzestrzenna, czteroprzęsłowa sala modlitw oraz część zachodnia, stanowiąca dwukondygnacyjne przęsło frontowe, w którego parterze mieści się przedsionek, a na piętrze sala dla kobiet. Obiekt przykryty jest dachem dwuspadowym. 

Fasadę obiektu tworzy pięcioosiowy portyk kolumnowy, flankowany dwoma bocznymi wieżyczkami z niskimi daszkami namiotowymi, z dekoracjami rzeźbiarskimi w górnych partiach wieżyczek (przedstawienia biblijne zwierząt). W wieżyczkach znajdują się klatki schodowe zapewniające komunikację pomiędzy poszczególnymi kondygnacjami pierwszego przęsła. Na osi centralnej fasady zlokalizowane jest wejście główne do obiektu, w wieżyczkach znajdują się osobne wejścia z dekorowanymi reliefowo drzwiami. Drzwi główne, obite dekoracyjną blachą, osadzone są w kamiennym portalu. Artykulacja fasady wyznaczona jest przez podziały wertykalne (kolumny) oraz horyzontalne (galerie dwóch kondygnacji). Kolumny wspierają arkady zwieńczone łukami pełnymi. Nad nimi znajduje się przyczółek, w którego tympanonie zlokalizowany jest relief z przedstawieniem tablic Dekalogu.  

Na elewacji północnej, eksponowanej od strony ul. Berka Joselewicza, zlokalizowane jest weście boczne. Elewacja ta jest czteroosiowa, a artykulacja wyznaczona poprzez wysokie wnęki wieńczone łukami pełnymi. Wnęki oddzielają zdwojone pilastry zwieńczone kapitelami. Nad arkadami wnęk oraz w niewielkim polu po zachodniej stronie znajdują się okrągłe medaliony z przedstawieniami znaków zodiaku. We wnękach – wysokie okna zwieńczone łukiem pełnym, z gładkim szkleniem. Podobny, jak na elewacji północnej, podział występuje na elewacji południowej. 

Elewacja wschodnia jest trójosiowa. W polu osi centralnej znajduje się duże i szerokie okno, nad którym umieszczono ozdobną, przeszkloną rozetę. W osiach bocznych osadzono węższe, podwójne okna, nad którymi znajdują się rozety wypełnione blendami wykończonymi polichromiami. Skrajne pola są gładkie, z medalionami wypełnionymi przedstawieniami znaków zodiaku w partii górnej. Osie rozdzielone są pojedynczymi pilastrami o kapitelach analogicznych do elewacji północnej, wspierającymi fryz z hebrajską inskrypcją. Nad fryzem znajduje się profilowany gzyms oddzielający elewację od szczytu, zwieńczonego niewielkim okulusem i profilowaniem przy krokwiach.  

Wnętrze, po przeprowadzonych pracach konserwatorskich i restauratorskich, ukazuje bogatą polichromię na sklepieniach i na ścianach. Z uwagi na zidentyfikowanie dwóch warstw malarskich, możliwe jest, że autorami malatury byli zarówno włoscy artyści jak i lokalni – pochodzący z Buska, co wydaje się znajdować potwierdzenie w miejscowej tradycji. Jako twórcy polichromii wzmiankowani są także bracia Fenichelowie z Mielca. Dekoracja malarska cechuje się stylistyką barokową, zawierającą motywy roślinne, zwierzęce i symboliczne z inskrypcjami hebrajskimi. 

Synagoga jest dostępna do zwiedzania w godzinach pracy Ośrodka Spotkania Kultur, szczegóły na stronie www.oskdabrowa.pl

Oprac. Marta Wojnowska, OT NID w Krakowie, 5 sierpnia 2025 r.

Bibliografia: 

• A. Bartosz, Galicyjskim szlakiem chasydów, Kraków-Budapeszt 2015
• A. Dylewski, Śladami żydów polskich. Przewodnik - reportaż, Bielsko-Biała 2019
• J. Gęza, Historia dąbrowskiej synagogi, Nowe Powiśle Dąbrowskie, 1997, nr 2
• J. Rzeszuto, Dąbrowa Tarnowska [w:] Dąbrowa Tarnowska, Dąbrowa Tarnowska 2003
• www.oskdabrowa.pl/historia/budowa-i-pierwsze-lata [dostęp: sierpień 2025]
• dnidziedzictwa.pl/synagoga-i-dom-modlitwy-w-dabrowie-tarnowskiej [dostęp: sierpień 2025]