Historia

Nie są znane początki obronnego zespołu dworskiego w Płonnej. Prawdopodobnie już w XVI wieku istniał w Płonnej obronny dwór, otoczony ziemnymi (ziemno-drewnianymi?) wałami. O dworze wspomina Władysław Łoziński w dziele „Prawem i lewem”: „Wielką trwogę rzucił w 1604 roku na ziemię sanocką niesłychanie zuchwały napad opryszków podgórskich, tzw. Beskidników, na Płonnę, majętność kasztelana sanockiego Baltazara Stanisławskiego, którego dwór do szczętu splądrowano”. Dwadzieścia lat później Płonną dotknął tragiczny w skutkach najazd tatarski, w trakcie którego większość mieszkańców wraz z popem poniosła męczeńską śmierć w podpalonej przez Tatarów drewnianej cerkwi. Dwór w ciągu stuleci był rozbudowywany, a swój ostateczny kształt przybrał prawdopodobnie w XVIII i XIX wieku, kiedy był własnością Cieszanowskich i Truskolaskich. Około 1790 roku Truskolascy, ówcześni właściciele majątku, ufundowali murowaną cerkiew, położoną w pobliżu zabudowań dworskich. Wieś była ich własnością do 1913 roku, kiedy to Helena Truskolaska sprzedała cały majątek greckokatolickiemu duchownemu z Sanoka, księdzu Emilianowi Konstantynowiczowi. Wszystkie zabudowania dworskie zostały spalone w 1946 roku przez UPA; dwór został wysadzony – jak mówią przekazy – na życzenie ówczesnych właścicieli. Tereny podworskie w latach 50. XX wieku przejął PGR. Po transformacji ustrojowej i prywatyzacji majątku państwowego obszar zespołu dworskiego oraz połacie ziemi wchodzące w skład majątku stały się własnością prywatną. Nigdy nie przystąpiono do odbudowy dworu, pozostałe po wysadzeniu relikty przekształciły się, z czasem, w usypisko kamiennego gruzu, pokryte samosiewem.

Opis    

Wieś Płonna praktycznie nie istnieje. Obszar dawnego założenia dworskiego, ulokowany do połowy XX wieku pośrodku wsi, przy skrzyżowaniu traktu łączącego sąsiednie miejscowości i lokalnej, wiejskiej drogi (obecnie nieczytelnej), zajmuje łagodny, wschodni stok wzniesienia, przylega od północy do DW 889 prowadzącej z Sieniawy przez Bukowsko do Szczawnego. Pozostałości - ruiny dworu znajdują się w środkowej części dawnego obszaru dworskiego, wydzielonego od północy i wschodu wałem zielnym o wysokości 1,5 – 4,0 metra i szerokości u podstawy około 10 metrów. Relikty dworu obronnego mają postać murów obwodowych o obrysie zbliżonym do prostokąta o wymiarach 15 x 25 metrów, czytelnych do wysokości około 2.0 - 2,5 metra, murowanych z kamienia, pozbawionych tynków. W widoku z korony murów czytelne jest (wewnątrz struktury) zapadlisko z wyraźnym trójpodziałem, sugerującym rozlokowanie traktów budynku. W zewnętrznej strukturze muru można jeszcze odczytać sugestie kompozycji bryły: krawędzie ryzalitów, uskoki, lokalizację nadproży, itp. Stan muru pogarsza się jednak wraz z upływem czasu, kamień i zaprawa osypują się i są widoczne przy całym obwodzie budynku, przy murze. Zarówno mury obwodowe, jak i "wnętrze" przerośnięte są samosiewami, miejscami znacznych rozmiarów. W okresie wegetacyjnym, z daleka, widoczny jest właściwie jedynie masyw drzew a kamienny mur odsłania się dopiero w bliższym oglądzie.

Obiekt niedostępny 

Oprac. Barbara Potera, OT NID w Rzeszowie, 14.01.2026 r.

Bibliografia    

• Fastnacht A., Słownik historyczno-geograficzny ziemi sanockiej w średniowieczu, cz.3, Kraków 2002.
• Karta adresowa zabytku. Płonna. Ruiny dworu obronnego, oprac. J. Uliasz, Archiwum WUOZ, 2021.
• Kryciński S., Nieistniejące dwory obronne w Samoklęskach i Płonnej, Rocz. Krajozn. „Magury '07", 2007.
• Łoziński Wł., Prawem i lewem. Obyczaje na Czerwonej Rusi w pierwszej połowie XVII wieku, T.1, Czasy i ludzie, Lwów 1904.