Historia

W dniu 9 sierpnia 1873 roku uruchomiono szlak kolejowy Brześć Litewski – Białystok - Grajewo ze stacją m. in. w Mońkach. Na odcinku Białystok - Grajewo budowę linii kolejowej nadzorował polski inżynier Henryk Huss. Mońki były stacją IV klasy z torami stacyjnymi o długości 684 i 996 m, rampą o długości 30 m oraz pompą wodną. Stacja w Mońkach posiadała przywilej handlu zbożem z zagranicą i ulgi w opłatach w handlu zewnętrznym. Przewozy aktywizowane były koniecznością zaspokojenia potrzeb garnizonu wojsk carskich (62. Suzdalskiego Pułku Piechoty) stacjonującego w pobliskich Hornostajach. Połączenie ze stacją zapewniała kolejka wąskotorowa. Wygląd pierwszego dworca kolejowego w Mońkach nie jest znany. W latach 1919-1926 miała miejsce odbudowa zniszczonych podczas I wojny światowej dworców kolejowych oraz budowa nowych. Preferowano architekturę nawiązującą do stylów narodowych. W 1923 roku Wileńska Dyrekcja Kolei Państwowych otrzymała zezwolenie na budowę 21 nowych dworców kolejowych, wśród których został wymieniony dworzec moniecki. W zespole odbudowy działał m. in. architekt Tadeusz M. Rostworowski, który opracował wzorniki kilkudziesięciu dworców kolejowych w tzw. stylu dworkowym. Na podstawie tego samego wzornika, co dworzec moniecki wybudowano dworce kolejowe w kilku miejscowościach na wschodnich kresach II Rzeczypospolitej: Bastunach, Olkienikach, Jaszunach, Rudziszkach, Bieniakoniach czy pobliskim Osowcu. Na parterze dworca znajdowały się m.in. bufet, kasa biletowa, poczekalnia, waga towarowa. Na poddaszu mieściły się pokoje mieszkalne dla rodzin kolejarzy. W latach 60. i 70. XX wieku ruch na stacji Mońki był duży. Codziennie przejeżdżało tu ok. 40 pociągów towarowych i osobowych. Dworzec kolejowy w Mońkach pozostaje nieużytkowany od 2010 roku. 

Opis

Dworzec usytuowany w centrum miejscowości, po zachodniej stronie DK Białystok - Ełk. Od zachodu ograniczony torami, od wschodu ulicą Dworcową i skwerem. To obiekt murowany z cegły, tynkowany, na rzucie prostokąta z pseudoryzalitami, nakryty dachem mansardowym. Bryła dworca jest zwarta, o wysokim cokole, jednokondygnacyjna z użytkowym poddaszem. Elewacja frontowa (północno-wschodnia) z centralnym pseudoryzalitem w którym umieszczone jest wejście główne, poprzedzone schodami. Otwór drzwiowy zamknięty wyprofilowanym łukiem pełnym, zwieńczony zwornikiem. Ujęty parą lizen, na których wsparty mocno profilowany gzyms w kształcie łuku wklęsło wypukłego. Całość tworzy ozdobny portal. Po jego obu stronach duże okna zamknięte łukiem pełnym. Okna flankowane od zewnątrz lizenami, zwieńczonymi profilowanymi odcinkami „urwanego” gzymsu. W częściach bocznych elewacji prostokątne płyciny. Na osiach trzy prostokątne otwory okienne oraz drzwi poprzedzone schodami ograniczonymi murkiem. Elewację wieńczy wydatny, profilowany gzyms koronujący. W mansardzie dwie lukarny nakryte dwuspadowym daszkiem. Nad wejściem dwa kwadratowe otwory okienne. Ściana facjaty ujęta niewielkimi spływami, zakończona gzymsem. Nad nią ozdobnie opracowany szczyt o wykroju łuku wklęsło-wypukłego z uskokami, obwiedziony opaską. W polu szczytu półokrągły otwór okienny.

W elewacji bocznej (południowo-wschodniej) dwa prostokątne otwory okienne. W części poddasza szeroka lukarna z trzema oknami. Elewacja od strony torów (południowo-zachodnia) sześcioosiowa. W części centralnej pseudoryzalit w którym dwoje drzwi zamkniętych półkoliście. W częściach bocznych elewacji prostokątne płyciny, w których po dwa prostokątne otwory okienne. Naroża pseudoryzalitu zaakcentowane lizenami. Elewację wieńczy profilowany gzyms koronujący. W części poddasza facjata dwuosiowa z oknami na osiach, ujęta spływami, zakończona profilowanym gzymsem. Całość zwieńczona trójkątnym szczytem z uskokami, zakończonym spływami wolutowymi, obwiedzionym szeroką opaską. W polu szczytu niewielki otwór okienny. Elewacja boczna (północno- zachodnia) jest trójosiowa, symetryczna, rozczłonkowana płycinami. Na osi głównej prostokątne drzwi zamknięte prosto z nadświetlem, po bokach prostokątne otwory okienne. Zwieńczona profilowanym gzymsem. W połaci dachowej szeroka lukarna w której dwa prostokątne otwory okienne.

Dworzec w Mońkach został wybudowany według typowego wzornika opartego na formach polskiej architektury narodowej nawiązującej do renesansu i baroku. Te zróżnicowanie stylistyczne w stosunku do dworców z lat zaborów, miało podkreślić przynależność tych terenów do II Rzeczypospolitej. Dworzec, chociaż nie jest użytkowany, przypomina o kolejowej genezie miasta. 

Obiekt jest dostępny dla zwiedzających z zewnątrz. 

Oprac. Katarzyna Niedźwiecka, OT w Białymstoku 12.09.2025 r.