Historia

W dniu 9 sierpnia 1873 roku uruchomiono szlak kolejowy Brześć-Białystok-Grajewo ze stacją m.in. w Mońkach. Na odcinku Białystok-Grajewo budowę linii kolejowej nadzorował polski inżynier Henryk Huss. Mońki były stacją IV klasy z torami stacyjnymi o długości 684 i 996 m, rampą o długości 30 m oraz pompą wodną. Stacja w Mońkach posiadała przywilej handlu zbożem z zagranicą i ulgi w opłatach w handlu zewnętrznym. Przewozy aktywizowane były koniecznością zaspokojenia potrzeb garnizonu wojsk carskich (62. Suzdalskiego Pułku Piechoty) stacjonującego w pobliskich Hornostajach. Połączenie ze stacją zapewniała kolejka wąskotorowa. Kolejowy budynek magazynowy przy rampie zbudowany został około 1905 roku. Służył do przechowywania towarów dowożonych i wywożonych koleją. Mieścił też warsztaty do naprawy bieżącej semaforów, nastawni i innych drobnych urządzeń. Obecnie magazyn jest nieużytkowany.

Wraz z magazynem tranzytowym w białostockich Starosielcach budynek kolejowy w Mońkach jest jednym z dwóch istniejących obiektów tego typu w województwie podlaskim.

Opis

Budynek kolejowy usytuowany jest w centralnej części miasta, po zachodniej stronie drogi krajowej Białystok-Ełk. Od zachodu graniczy z torami. Założony na planie prostokąta, jednokondygnacyjny nakryty dachem dwuspadowym. Murowany z cegły, nietynkowany, na fundamencie z okładziny z kamienia ciosanego, z pokryciem dachowym z blachy płaskiej. Drewniane belki krokwiowe wystają dość znacznie poza lico muru tworząc okap. Elewacje szczytowe północna i południowa zostały opracowane analogicznie. Podziały pionowe podkreślają cztery ceglane pilastry, umieszczone w narożach i partii środkowej. Między pilastrami prostokątne płyciny. W środkowej ceglany łuk odcinkowy, nad którym umieszczono w cegle datę „1905”. Pilastry zwieńczone kapitelem z cegły ułożonej w geometryczny wzór. Powyżej dekoracyjny gzyms koronujący. Elewacje szczytowe wieńczy attyka pełna. Na osi attyki zamurowany otwór okienny zakończony łukiem odcinkowym z szerokim, ceglanym nadokiennikiem, ujęty lizenami. Po bokach ścianki w formie trapezu. Attyka zwieńczona została profilowanym gzymsem. Elewacje boczne (zachodnia i wschodnia) artykułowane lizenami, mają charakter utylitarny. Wzdłuż ściany zachodniej, bezpośrednio przy torach, biegnie rampa.

Obiekt jest dostępny dla zwiedzających z zewnątrz.

Oprac. Katarzyna Niedźwiecka, OT w Białymstoku 02.06.2025 r.