Historia

Głównym inicjatorem powstania Elektrowni Suwałki był ówczesny prezydent miasta Wawrzyniec Gałaj oraz dyrektor starej, poniemieckiej elektrowni Bernard Trocki, architekt miejski Zenon Rackiewicz (projektant) oraz członkowie Zarządu Miasta. W budowie udział wzięły m.in. takie firmy jak „Budownictwo” z Suwałk, która odpowiadała za konstrukcję, „Babcock-Zieleniewski” z Sosnowca, która wykonała i zamontowała kocioł, „Inż. Koehler” z Mysłowic, „A.S.E.A” czy niemiecka firma „Stal”. Prace rozpoczęto w 1930 roku zaś ukończono w końcu 1931 roku, kiedy nastąpiło uroczyste otwarcie elektrowni. Dyrektorem zakładu został zasłużony dla energetyki województwa białostockiego Bernard Trocki (zm. w 1966 roku, pochowany został na cmentarzu żydowskim w Suwałkach).

Po zniszczeniach II wojny światowej elektrownia dalej spełniała swoją rolę. Została ona uruchomiona jako pierwszy duży zakład już w listopadzie 1944 roku. W 1946 roku elektrownia przeszła pod zarząd techniczny, administracyjny i handlowy Zjednoczenia Energetycznego w Białymstoku zaś 29 października 1948 roku stała się własnością Zjednoczenia. Swoją rolę pełniła do lat 60-tych XX wieku, kiedy została zamieniona na ciepłownię, produkującą parę do celów technologicznych dla Zakładów Płyt Wiórowych. Definitywnie zamknięta w latach 90. XX wieku, od tego czasu nieużytkowana przeszła w ręce prywatne. W 1996 roku obiekt został wpisany do rejestru zabytków w raz z wyposażeniem tj. turbiną parową, dwoma piecami i suwnicą ręczną.

Turbina Parowa - w tamtym czasie w Polsce nie produkowano turbin, które mogłyby stanowić wyposażenie elektrowni. Zachodnioeuropejskie firmy specjalizujące się w takiej produkcji stanowiły zaplecze techniczne polskich zakładów przemysłowych. Na wyposażeniu elektrowni w Suwałkach znajdowała się turbina parowa firmy „STAL” (Fabrykę „STAL” w 1913 roku założyli bracia Birger i Fredrik Ljungstroemowie, w której wytwarzali turbiny, kotły parowe. Twórcy turbiny parowej odśrodkowej o dwóch przeciwbieżnych wirnikach zw. turbiną Ljungstroema). Jak czytamy w monografii miasta w lipcu i sierpniu 1944 roku ewakuujący się z Suwałk Niemcy wywieźli wyposażenie niektórych zakładów, w tym obie turbiny, kocioł i szereg innych urządzeń z miejskiej elektrowni. (...) Pierwszym większym zakładem uruchomionym w Suwałkach była elektrownia miejska, która już w listopadzie 1944 roku zatrudniała 40 pracowników. Początkowo dostarczała energię tylko do najważniejszych obiektów, ponieważ pozbawiona przez okupantów nowoczesnej turbiny firmy Siemens--Schupert [Schuckert] pracowała na starych maszynach i ciągle brakowało jej opału. W literaturze przedmiotu rozróżnia się turbiny Simens-Schuckert i turbiny Ljungstroema jako dwa różne systemy. Porównanie fotografii archiwalnych wnętrza d. elektrowni oraz tych z prasy fachowej z 1927 roku prowadzi do konkluzji, że wyposażeniem elektrowni mogła być turbina parowa szwedzkiej firmy „STAL”. Zdewastowana i zdekompletowana turbina została skreślona z rejestru zabytków w 2013 roku i przekazana na złom. 

Piece - w korpusie głównym elektrowni jeszcze w 2012 roku znajdowały się relikty pieców, w które wyposażona była elektrownia. W kartach ewidencyjnych zabytków ruchomych znajdują się fotografie tabliczek znamionowych, które pewnie są pozostałością po oryginalnych piecach i ich osprzęcie. Te, które zostały udokumentowane w kartach, to piece przebudowane i przystosowane do działania kotłowni Zakładów Płyt Wiórowych.  Jedna z tabliczek: POLSKIE ZAKŁADY/ BABCOK-ZIELENIEWSKI S.A./ FABRYKA W SOSNOWCU/ RUSZT ŁAŃCUCHOWY SYST. BABCOCK-WILCOX/ (...) ROK 1930. - może sugerować, że piec z rusztem łańcuchowym był wyposażeniem elektrowni miejskiej. Druga tabliczka: BABCOCK-WERKE/ OBERHAUSEN-RHLD/ D.R.P może dotyczyć kotła parowego (lub innego istotnego elementu) firmy BABCOC - nie był to z pewnością piec z rusztem łańcuchowym. Być może było to wyposażenie jeszcze z pierwszej elektrowni lub to, odzyskane po II wojnie z pasłęckiej elektrowni lub po prostu zachowana metryczka historycznego urządzenia? (Pierwsze kontakty koncernu Zieleniewskiego z firmą BABCOCK datują się na rok 1924, kiedy to na jej licencji w krakowskiej fabryce zaczęto produkcję urządzeń kotlarskich. W 1930 roku utworzono Polskie Zakłady BABCOK-ZIELENIEWSKI, które zaopatrzyły w swoje wyroby wiele zakładów przemysłowych, w tym miejską elektrownię w Suwałkach.) Piece zostały skreślone z rejestru zabytków w 2013 roku i rozebrane. 

Suwnica ręczna - ochroną konserwatorską objęta została także suwnica ręczna. Urządzenie to, to pozostałość wyposażenia kotłowni Zakładów Płyt Wiórowych w Suwałkach. Suwnica natorowa dwudźwigarowa o napędzie ręcznym była produkowana masowo w latach 50. i 60. XX wieku. Trudno stwierdzić czy nadal znajduje się w budynku elektrowni.

Opis

Budynek elektrowni usytuowany jest po południowej stronie ul. Sejneńskiej na działce o nr ewidencyjnym 10755/3. Jest ostatnim istniejącym obiektem z zespołu elektrowni miejskiej w Suwałkach. Budynek elektrowni założony na rzucie prostokąta, z przybudówką od północnego wschodu., wzniesionej również na rzucie prostokąta. Posadowiony na niewielkim cokole, murowany z czerwonej cegły. Składa się z trzech części: rozdzielni, turbinowni i kotłowni wyodrębnionych podziałami architektonicznymi elewacji i narastającą schodkowo wysokością. Pulpitowy dach rozdzielni umieszczony jest poniżej gzymsu koronującego części budynku mieszczącej turbinownię, z kolei pulpitowy dach turbinowni umieszczony jest poniżej gzymsu koronującego najwyższej w kompleksie kotłowni, nakrytej dachem pulpitowym i dwuspadowym w części południowej. Elewacja zachodnia rozczłonkowana pionowymi pasami muru wydzielającymi poszczególne części kompleksu i osie. Każda z trzech części jest trójosiowa i dwukondygnacyjna. Na osiach umieszczone prostokątne otwory okienne z betonowymi nadprożami; na osi środkowej otwór drzwiowy. W kondygnacji parteru okna mają jednakową wysokość we wszystkich trzech częściach kompleksu; w drugiej kondygnacji okna w turbinowni i kotłowni są proporcjonalnie, rosnąco wyższe. Każda z części zwieńczona jest profilowanym gzymsem koronującym. Elewacja południowa przepruta jest w drugiej kondygnacji dużymi, prostokątnymi oknami rozmieszczonymi symetrycznie. Elewacja wschodnia przepruta jest dwoma, dużymi oknami w części kotłowni. Do pozostałej części elewacji przylega budynek biurowy, dwukondygnacyjny, na niewielkim cokole, z otworem drzwiowym i oknami opracowanymi analogicznie jak budynek elektrowni. W elewacji północnej otwór drzwiowy z betonowym nadprożem z datą 1930. Elewacje zwieńczone są wydatnym, profilowanym gzymsem koronującym. 

Obiekt dostępny dla zwiedzających tylko z zewnątrz.

Oprac. Iwona Górska, Joanna Kotyńska-Stetkiewicz Oddział Terenowy w Białymstoku, 05.07.2025 r.