Historia

Najstarszy cmentarz grzebalny w Rajgrodzie znajdował się na półwyspie Jeziora Rajgrodzkiego, niedaleko grodziska. Był to cmentarz przykościelny otoczony drewnianym parkanem, na którego terenie lokowano kolejne drewniane świątynie. W latach 1907-1911 wybudowano neogotycki kościół w innej lokalizacji, przy trakcie prowadzącym do Augustowa. Ostatecznie pierwotny cmentarz zlikwidowano w 1937 roku, gdy przygotowywano plac pod budowę szkoły. Cmentarz parafialny tzw. stary, został wytyczony na początku XIX wieku, kiedy miejsca pochówków przenoszono poza granice miejscowości. Najstarszym obiektem rajgrodzkiej nekropolii jest kaplica grobowa Bagińskich z 1826 roku. Zachowało się też kilka kamiennych płyt nagrobnych, nagrobków kamiennych i żeliwnych krzyży z 2. połowy XIX wieku także z huty sztabińskiej. Początkowo teren cmentarza obsadzony był klonami. Skupiska drzew znajdowały się głównie wzdłuż muru i wokół kaplicy. W 2011 roku alejki cmentarza wyłożono betonową kostką. W zachodniej części Rajgrodu, przy ulicy Warszawskiej znajduje się drugi cmentarz parafialny tzw. nowy założony na początku XX wieku. 

Opis

Cmentarz parafialny tzw. stary, zlokalizowany jest na wzgórzu, we wschodniej części miejscowości, naprzeciwko neogotyckiego kościoła parafialnego pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny. Cmentarz otacza kamienny mur, wsparty od zewnątrz żelbetowymi szkarpami. Od północy znajduje się brama. Założony na planie zbliżonym do trapezu, o nieregularnym układzie mogił. Alejki wytyczone zostały wokół muru ogrodzeniowego i na osi bramy głównej w kierunku kaplicy. We wschodniej części, znajduje się murowana, klasycystyczna, kaplica grobowa Bagińskich z 1826 roku, obecnie kaplica cmentarna. Wartościowe pod względem artystycznym i/lub historycznym nagrobki ulokowane są w północnej części cmentarza. Są to: 1. kamienny pomnik wzniesiony nad kryptą grobową rodziny Bońkowskich, w której pochowane są dwa pokolenia dzierżawców i następnie właścicieli majątku Pomiany. Z zachowanym płyt nagrobnych wiadomo, że spoczywa tu m.in.: Teofila Bońkowska z Cybulskich (1795-1865), sędzina pokoju; 2. Żeliwny pomnik nagrobny mjr. Jana Hińcza, powstańca listopadowego, majora wojsk polskich, dziedzica dóbr Ciszewa (zm. 1868), wykonany w hucie sztabińskiej hrabiego Karola Brzostowskiego. Jak głosi inskrypcja został ufundowany przez żonę i syna zmarłego. 3. Pomnik ks. Macieja Staniewicza proboszcza parafii, zm. 1891; 4. Płyta nagrobna Juliusza Filipkowskiego, pisarza Sądu Pokoju w Szczuczynie, zm. 1892. Ponadto na nekropoli rajgrodzkiej znajduje się grób nieznanego żołnierza z 1945 roku (prawdopodobnie sapera). W 2015 roku odsłonięto pomnik-obelisk „Walecznym z rodziny Orzechowskich”. Utrwala on pamięć Rajgrodzian, którzy w okresie II wojny światowej walczyli w obronie ojczyzny. Nagrobki o wartościach zabytkowych na cmentarzu parafialnym tzw. starym w Rajgrodzie są materialnym świadectwem ówczesnych kierunków artystycznych w sztuce sepulkralnej. Przywołają też pamięć o zasłużonych mieszkańcach ziemi rajgrodzkiej. Nagrobki nie są sygnowane, ale niektóre wyróżniają się dobrą klasą artystyczną i poziomem wykonania.

Cmentarz jest dostępny. 

Oprac. Katarzyna Niedźwiecka, OT w Białymstoku 02.06.2025 r.