Historia

Cmentarz grzebalny przy ul. Warszawskiej wytyczony został na początku XIX wieku. W jego najstarszej części znajduje się dawna kaplica grobowa. Jej fundatorem był Józef Bagieński marszałek ówczesnego powiatu biebrzańskiego, który w 1822 roku kupił folwark Pace-Opartowo położony nad Jeziorem Rajgrodzkim. W 1826 roku Józef Bagiński nabył na licytacji inną część starostwa z folwarkiem Podliszewo i Lipianka. Zgodnie z informacją zawartą w „Wizytacji Generalnej Kościoła Rajgrodzkiego odbytej na dzień 23 sierpnia 1874 roku” ufundował on w 1826 roku na cmentarzu grzebalnym w Rajgrodzie klasycystyczną kaplicę grobową. Wizytacja opisuje też wygląd kaplicy: „Na cmentarzu znajduje się kaplica murowana z cegły, mająca okien półokrągłych siedem, na wierzchu dachu wieżyca, w której umieszczony dzwon niewielki. Na wieży tej znajduje się krzyż żelazny, w środku podłoga ułożona jest z cegły w kwadrat, jest urządzona mensa i przygotowanie na urządzenie ołtarza – tudzież oddzielone miejsce na zakrystię – sufit ułożony z desek pomalowany na biało, pod podłogą znajdują się sklep, w którym są ułożone zwłoki fundatorów Bagieńskich - zawiera 10 sążni w kwadrat -wysokości łokci 7”. Zapewne pierwszą osobą pochowaną w kryptach była ośmioletnia Marianna Bagieńska, zmarła w 1830 roku - córka Józefa i Izabelli z Obryckich. W czasie bitwy o Rajgród w 29 maja 1831 roku, stoczonej przez polski korpus ekspedycyjny gen. Antoniego Giełguda z wojskiem rosyjskim, którym dowodził Fabian Wilhelmowicz Osten-Sacken, kaplica została uszkodzona. Nieremontowana popadała w ruinę. Administracja rządowa guberni augustowskiej upominała Wiktora Bagieńskiego (następcę fundatora) o jej naprawę. Ten zrzekł się na rzecz rządu własności kaplicy, która wkrótce została wystawiona na licytację. Nabył ją w 1862 roku Walenty Markowski, zapewne w celu pozyskania budulca. W 1872 roku ks. Ludwik Talarowski administrator parafii rajgrodzkiej odkupił kaplicę. Tym samym uchronił ją od rozbiórki. Uzyskał pozwolenie od władz gubernialnych na remont, który wykonał na koszt własny przy pomocy i zaangażowaniu parafian. W dniu 23 sierpnia 1874 roku przekazał ją na rzecz parafii, z przeznaczeniem na dom przedpogrzebowy. Ostatni pochówek w kryptach odbył się w 1909 roku. W 1926 roku kaplica przeszła kolejny remont i przebudowę po zniszczeniach z wojny polsko-bolszewickiej. W drugiej połowie lat 30. XX wieku proboszcz Józef Radwański organizował w kaplicy występy młodzieży z katolickich stowarzyszeń parafialnych, spotkania dzieci po uroczystości pierwszokomunijnej. W okresie PRL w kaplicy odbywały się lekcje religii. W 1992 roku przeprowadzono remont kaplicy: zmieniono więźbę i pokrycie dachowe, uzupełniono ubytki w elewacji zewnętrznej i pomalowano ściany.

Opis

Cmentarz parafialny tzw. stary, zlokalizowany jest na wzgórzu, we wschodniej części miejscowości, naprzeciwko kościoła parafialnego pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny. Kaplica znajduje się w najstarszej części cmentarza, na osi bramy głównej. To obiekt murowany z cegły, tynkowany, o kamiennych fundamentach i szkarpach. Wybudowany na planie prostokąta, jednokondygnacyjny, naroża elewacji tylnej wzmocnione dwiema szkarpami. Przykryta dwuspadowym dachem, krytym blachą płaską. W elewacji frontowej (północnej) na osi prostokątny otwór drzwiowy, poprzedzony betonowym stopniem. Nad wejściem znajduje się prostokątna płycina, w której krzyż. Elewacja rozczłonkowana czterema pilastrami, flankującymi wejście główne i akcentującymi narożniki. Fasada zakończona wydatnym, profilowanym gzymsem, zwieńczona trójkątnym szczytem. Elewacje boczne (wschodnia i zachodnia): trójosiowe, na osiach prostokątne otwory okienne. Elewacja tylna (południowa): ściana podzielona poziomo profilowanym gzymsem kordonowym, trójkątny szczyt wydzielony gładkim gzymsem z wkomponowanym „ślepym” okulusem. Obiekt pomimo zniszczeń i przekształceń zachował klasycystyczny charakter.

Kaplica cmentarna dostępna jest z zewnątrz.

Oprac. Katarzyna Niedźwiecka, OT w Białymstoku, 03.06.2025 r.