Historia

Kilkurzędowe aleje znajdujące się w rejonie osiedla GAGFAH w Gliwicach (obecnie dzielnica Wójtowa Wieś) powstały zapewne wraz z momentem jego kształtowania, tj. w latach 20. lub 30. XX wieku. Samo osiedle, będące odpowiedzią na podjęte w latach 1919-1939 próby zaspokajania potrzeb mieszkaniowych rozwijających się Gliwic, założone zostało dla nauczycieli i urzędników, a realizowane było przez Heimstatten Genossenschaft. Nadzór nad pracami budowlanymi sprawował z kolei Karl Schabik – ówczesny radca budowlany miasta. Zespół zabudowy odznaczał się różnorodnością rozwiązań architektonicznych, jak również przemyślanym układem zieleni. Stanowił próbę interpretacji idei miasta-ogrodu, popularyzowanej przez Ebenzera Howarda. Opierając się na jej założeniach, za pomocą wytyczonych na terenie osiedla parków, skwerów, ogrodów i cmentarzy, starano się stworzyć komfortową przestrzeń, harmonijnie wkomponowaną w tkankę urbanistyczną. Uzupełnienie zabudowy stanowiła zieleń wysoka, pod postacią wskazanych nasadzeń alejowych. Do ich tworzenia wykorzystywano drzewa m.in. z rodzaju klon albo lipa.

Opis

Rzędowe nasadzenia wzdłuż ul. Adama Mickiewicza, Józefa Sowińskiego i Kozłowskiej, tworzące układy alejowe, stanowią przykład zachowanej zielni komponowanej, występującej na terenie osiedla GAGFAH w Gliwicach. Drzewa te rosną w ciągu wskazanych ulic, na odcinkach o długościach wynoszących ok. 706 m (ul. Adama Mickiewicza), 1116 m (ul. Józefa Sowińskiego) oraz 75 m (ul. Kozłowska). Wspomniany obszar położony jest na południowym zachodzie względem centrum miasta. Przedmiotowe nasadzenia wykonano przy udziale drzew z gatunku Tilia cordata – lipa drobnolistna. Na terenie zespołu mieszkaniowego pełnią one funkcję komponowanej roślinności towarzyszącej zabudowie, podkreślającej jednocześnie przebieg ulic. Częściowo wyznaczają także zasięg obecnego w rejonie osiedla placu, tzw. skweru Kežmarok.

Wzdłuż ul. Adama Mickiewicza znajdują się cztery rzędy drzew, przedzielone pasem zielni. Ramują one przebieg samej jezdni oraz ciągu pieszo-rowerowego. Zlokalizowane są na odcinku od skrzyżowania ul. Mickiewicza z ul. Ignacego Daszyńskiego (rejon pnółnocny) oraz ul. Zawiszy Czarnego (od południowego wschodu). Aleja ta stanowi główną oś kompozycyjną dla wyznaczonego w obrębie osiedla układu zieleni. Układ alejowy obecny w rejonie ul. Józefa Sowińskiego składa się z trzech rzędów drzew, rosnących od skrzyżowania z ul. Płowiecką do wysokości nieruchomości – działki gruntowej współcześnie oznaczonej nr geodezyjnym 725, obręb Przedmieście. W sąsiedztwie skweru Kežmarok przybiera ona natomiast postać jednorzędowych nasadzeń, sąsiadujących z tym zieleńcem. Nasadzenia wzdłuż ul. Kozłowskiej także wykonano w formie trzech rzędów drzew. Wytyczają one krótki odcinek ulicy, biegnący wzdłuż skweru Kežmarok. Na terenie osiedla najlepiej zachował się układ wyznaczony wzdłuż ul. Adama Mickiewicza (z wyłączeniem północnego odcinka ulicy). Zdeformowane (niekompletne) jego fragmenty dostrzega się natomiast w rejonie skrzyżowania z ul. Ignacego Daszyńskiego oraz na początku i końcu ul. Józefa Sowińskiego. Wskazaną komponowaną formę zieleni można zakwalifikować jako przykład alei miejskiej, tj. szerokiej ulicy – z reguły głównej, pełniącej funkcję arterii wylotowej z miasta, obsadzonej dwoma lub więcej rzędami drzew. Rozwiązania tego typu kształtowano na wzór alei ogrodowych.

Oprac. Bożena Łebzuch-Wach, OT NID w Katowicach, 14.10.2025 r.