Historia

Relikty odkryto w trakcie badań archeologicznych prowadzonych w XX wieku, m.in. przez Adolfa Szyszko-Bohusza oraz późniejszych badaczy wawelskich. Około połowy wieku XI lub niedługo potem powstał książęcy zespół rezydencjonalny składający się m.in. z kościoła pod wezwaniem świętego Gereona, rzymskiego oficera i męczennika z Kolonii. Wybór patrona (rzadko spotykanego w Polsce) wskazuje na możliwe inspiracje nadreńskie, co bywa interpretowane, jako świadectwo powiązań dynastycznych i kulturowych. Pałacowa bazylika – trójnawowa, transeptowa, zamknięta od wschodu apsydami miała kryptę pod prezbiterium. Kościół św. Gereona wzniesiono w drugiej połowie XI wieku, prawdopodobnie z inicjatywy dworu książęcego w okresie panowania Władysława Hermana lub w bezpośrednim kontekście odbudowy monarchii po reakcji pogańskiej i kryzysie lat 30. i 40. XI wieku. Świątynia ta funkcjonowała przed budową obecnej gotyckiej katedry i została w znacznym stopniu rozebrana w trakcie kolejnych przekształceń zespołu katedralnego.

Kaplica św. Marii Egipcjanki datowana jest na XII wiek. Była niewielką budowlą o charakterze pomocniczym, związaną z zespołem katedralnym. Być może pełniła funkcję prywatnej kaplicy kanonickiej lub oratoryjnej. Patronat św. Marii Egipcjanki – postaci o silnym rysie pokutnym – sugeruje funkcję dewocyjną i ascetyczną. Oba obiekty tworzą część tzw. rezerwatu archeologicznego w podziemiach katedry, gdzie nawarstwiają się: relikty przedromańskie (tzw. katedra Hermanowska), struktury romańskie XI–XII wieku, przebudowy z XIII wieku, gotycka katedra z XIV wieku. Warstwowość ta pozwala prześledzić ciągłość sakralną miejsca przez ponad tysiąc lat. Relikty zachowane są w postaci: fragmentów murów fundamentowych, partii przyziemia, zarysów apsyd i naw, reliktów posadzek i pochówków. Nie są to obiekty w pełni zachowane kubaturowo – ich wartość polega na autentyzmie substancji i czytelności stratygraficznej. Relikty kościoła św. Gereona i kaplicy św. Marii Egipcjanki dokumentują etap przejścia od architektury przedromańskiej do dojrzałego romanizmu, świadczą o wysokim poziomie organizacyjnym warsztatów budowlanych, potwierdzają, że Wawel był w XI–XII wieku jednym z głównych centrów architektury monumentalnej w Europie Środkowej. W badaniach nad genezą katedry gotyckiej relikty te stanowią kluczowy punkt odniesienia.

Pierwsze rozpoznania reliktów romańskich miały charakter incydentalny i towarzyszyły pracom budowlanym w obrębie katedry w XIX stuleciu. Odkrywane fragmenty murów traktowano wówczas przede wszystkim, jako „przeszkodę konstrukcyjną”, a nie jako zabytek w sensie nowoczesnym. Dokumentacja była fragmentaryczna, a interpretacje – hipotetyczne. Przełom przyniosły badania prowadzone w latach 1910–1939 pod kierunkiem Adolfa Szyszko-Bohusza, ówczesnego kierownika prac na Wawelu. Ich celem było: rozpoznanie stratygrafii zespołu katedralnego, ustalenie kolejnych faz budowlanych, identyfikacja reliktów przedgotyckich. W trakcie wykopalisk odsłonięto: fundamenty kościoła św. Gereona, fragmenty murów kaplicy św. Marii Egipcjanki, relikty krypt i pochówków, partie posadzek romańskich. Zastosowano wówczas – jak na początek XX wieku – nowoczesne metody dokumentacji: rysunki inwentaryzacyjne, przekroje stratygraficzne, fotografie techniczne. Trzeba jednak zaznaczyć, że część interpretacji (np. dotyczących „katedry Hermanowskiej”) była później rewidowana w świetle nowych badań. Po 1945 roku kontynuowano eksplorację podziemi, włączając metody archeologii architektury i analizę zapraw oraz technologii murów. Badania prowadzone przez archeologów wawelskich (m.in. Zbigniewa Pianowskiego) pozwoliły: doprecyzować chronologię reliktów, oddzielić fazy XI-wieczne od XII-wiecznych, rozpoznać wtórne przemurowania i ingerencje gotyckie. Szczególnie istotne było zastosowanie analiz porównawczych, co pozwoliło rozróżnić warsztaty budowlane. Badania archeologiczne zmieniły zasadniczo obraz najstarszej katedry krakowskiej. Wykazały, że Wawel był wielofazowym zespołem sakralnym już w XI wieku, nie istniała jedna „prosta” linia rozwoju, lecz nakładające się struktury, romanizacja architektury była procesem, a nie gwałtownym importem nowych form. Dzięki pracom w XX i XXI wieku relikty kościoła św. Gereona oraz kaplicy św. Marii Egipcjanki stały się nie tylko obiektem badań, lecz również elementem świadomie kształtowanej ekspozycji.

Opis

Rzeczywisty plan poznaliśmy dopiero dzięki ostatnim badaniom. Bazylika, z dwiema zachodnimi wieżami tkwiącymi w wale grodu, tuż za apsydą stojącej na podgrodziu katedry, miała bardzo rozbudowaną część wschodnią. Wysoko wyniesione na czterokolumnowej krypcie prezbiterium zakończone było apsydą ołtarzową, a poprzedzał je transept, w którego ramionach również znalazły się apsydy. Takie krótkie, tzw. „redukowane” bazyliki, zawierające jednak wszystkie elementy programu kościołów znacznie większych, charakterystyczne są dla ówczesnej architektury Saksonii. Proweniencję tę dodatkowo potwierdza alternacja czyli przemienność podpór międzynawowych wawelskiej świątyni: filar-kolumna-filar. Zachowane partie murów wykonane są z ciosów wapiennych układanych w regularne warstwy (opus emplectum), z wypełnieniem rumoszowym i zaprawą wapienną. Masywne fundamenty o szerokości przekraczającej jeden metr. Dekorację architektoniczną stanowiły zdobione plecionką (symbol nieskończoności) kapitele kolumn. Charakterystyczna jest surowość detalu i brak rozbudowanej dekoracji kamieniarskiej. Budowla dokumentuje proces odbudowy struktur kościelnych i książęcych w XI wieku, potwierdza silne związki ideowe Krakowa z Zachodem i wskazuje na stopniowe przekształcanie Wawelu w ośrodek dynastyczny o reprezentacyjnych ambicjach.

Relikty kaplicy św. Marii Egipcjanki wskazują na: plan jednonawowy, niewielkie prezbiterium zamknięte apsydą, grube mury z wapienia, prostą, zwartą bryłę. Technika budowlana jest analogiczna do innych romańskich obiektów wawelskich: ciosy wapienne, staranna obróbka kamienia, zaprawa wapienna. Kaplica została wchłonięta przez późniejsze przekształcenia gotyckie i renesansowe – jej relikty czytelne są wyłącznie w strukturze fundamentów. Konserwacja reliktów romańskich miała charakter zachowawczy, a nie rekonstrukcyjny – i to należy uznać za decyzję słuszną. Zastosowano stabilizację murów fundamentowych – iniekcje wzmacniające, oczyszczenie lica kamiennego z wtórnych nawarstwień, zabezpieczenie przeciwwilgociowe (izolacje poziome i kontrola mikroklimatu), czytelne wyeksponowanie zarysu murów bez nadbudowywania brakujących partii. Nie podjęto prób rekonstrukcji bryły – uniknięto tworzenia „fantomów architektonicznych”. W obrębie rezerwatu archeologicznego zastosowano zasadę: autentyk ponad wizualną atrakcyjność. Obecna praktyka konserwatorska wobec reliktów romańskich opiera się na zasadach minimalnej ingerencji, pełnej dokumentacji każdej interwencji, czytelnego oddzielenia substancji oryginalnej od uzupełnień, ciągłego monitoringu. W kontekście Wawelu szczególnie istotne jest to, że relikty te nie funkcjonują jako „atrakcja turystyczna”, lecz jako warstwa pamięci – fundament, na którym stoi katedra gotycka. Prace archeologiczne i konserwatorskie pozwoliły zachować je w stanie czytelnym, a zarazem nienaruszonym nadmierną rekonstrukcją. Właśnie ta powściągliwość jest tu największą wartością.

Relikty udostępnione są w ramach ekspozycji podziemnej katedry wawelskiej (rezerwat archeologiczny), pod nadzorem kapituły katedralnej i muzeum.

Oprac. Roman Marcinek, NID, 09.02.2026 r.