Historia

Zespół sanatorium przeciwgruźliczego w Wodzisławiu Śląskim-Wilchwach, który tworzą pawilon główny, budynek mieszkalny, budynek gospodarczy, kotłownia oraz powiązany z nimi park, powstał w drugiej poł. XIX wieku. Plan utworzenia sanatorium przeciwgruźliczego zainicjowano w 1985 roku, w trakcie posiedzenia Związku Lekarzy Górnego Śląska. Budowę pierwszych obiektów tworzących późniejsze sanatorium rozpoczęto w 1887 roku. Zostały one wzniesione na pozyskanych wcześniej w drodze kupna oraz darowizny terenach leśnych położonych na wschód od centrum miasta. Uroczyste otwarcie kompleksu, w skład którego wchodził pawilon główny, budynek pralni, budynek maszynowni, istniejący wcześniej dom mieszkalny, położony w kierunku zachodnim względem powstałej zabudowy (pierwotnie pełnił on funkcję leśniczówki), nastąpiło w 1898 roku. W tym samym roku dokupiono grunty, znajdujące się w pobliżu sanatorium z przeznaczeniem ich na ogród oraz park. Kompleks znany był wówczas jako Volks – Heilstätte für Lungenkranke zu Loslau O.S. 

W 1903 roku powiększono budynek pralni, łącząc go za pomocą skrzydła, któremu nadano kształt litery „U”, z głównym pawilonem sanatorium. W 1900 lub 1907 roku w zachodniej części kompleksu wzniesiono willę, przeznaczoną na mieszkanie dla naczelnego lekarza lecznicy. W latach 1910-1913 dokonano rozbudowy samego pawilonu głównego sanatorium. W 1922 roku, z inicjatywy ówczesnego właściciela – Spółki Brackiej z siedzibą w Tarnowskich Górach, zmieniono nazwę zespołu na Lecznicę Przeciwgruźliczą Spółki Brackiej. W latach 1936-1938 teren całego założenia otoczono murem. Wzniesiono także powiązaną z budynkiem sanatorium murowaną leżalnię, która zastąpiła drewnianą konstrukcję. W okresie tym dokonano także końcowego przekształcenia fragmentu otaczającego sanatorium lasu w park. 

Wybuch II wojny światowej nie spowodował zaprzestania funkcjonowania zespołu. Na skutek poniesionych jednak w 1945 roku zniszczeń, niespełna cztery lata później, w 1949 roku przeprowadzono prace remontowe w obrębie sanatoryjnych budynków. Prace porządkowe objęły także teren parku.

W 1947 roku właścicielem placówki został Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Chorzowie. Dokonano wówczas kolejnej zmiany jej nazwy – powstało Państwowe Sanatorium Przeciwgruźlicze. Dzisiejszą nazwę – Wojewódzki Szpital Chorób Płuc im. doktora Alojzego Pawelca w Wodzisławiu Śląskim zespół uzyskał w 1993 roku.

Opis 

Park towarzyszący zabudowaniom sanatoryjnym usytuowany jest w południowo-wschodniej części dzisiejszego miasta Wodzisławia Śląskiego, w północno-wschodnim rejonie dawnej wsi Wilchwy. Założenie powstało w wyniku przekształcenia wybranego fragmentu lasu miejskiego (Loslauer Stadt Wald), położonego niedaleko wspomnianej wsi i składało się z komponowanej części ukształtowanej w stylu swobodnym oraz założenia krajobrazowego, będącego rozwinięciem układu parkowego. Jego powierzchnia wynosiła ok. 9 ha, w tym wody stanowiły ok. 0,02 ha. Ze względu na to, iż park powstał na terenie dawnego lasu miejskiego, do tworzenia jego kompozycji wykorzystano zastaną tam roślinność – głównie drzewa, którym towarzyszyły rozległe łąki. Równocześnie w trakcie wytyczania wybranych ścieżek i dróg parkowych usunięto kolidujące z nimi poszczególne egzemplarze drzew i krzewów. Do obiektu wprowadzono także nowe rośliny. Posadzono je m.in. w sąsiedztwie głównego pawilonu sanatorium. 

Przywołany pawilon, wkomponowany wraz z pozostałą zabudową w teren wspomnianego dawnego lasu mieszanego, stanowił także główny ośrodek kompozycji. Wrażenie to potęgowała m.in. obecność osi kompozycyjnej, poprowadzonej od tego pawilonu do leżalni, znajdującej się w środkowej części parku. Istotny wpływ na postać samego parku miało również występujące w nim ukształtowanie terenu. Naturalne zagłębienia i rowy zostały włączone do jego programu, jak np. obecny w środkowym fragmencie wąwóz biegnący z zachodu na wschód. Ze względu na obecność w założeniu wskazanych form terenowych, w wybranych jego miejscach ustawiono m.in. mosty lub wybudowano schody. Naturalne wgłębienia i uskoki wpływały także na przebieg wytyczonego układu komunikacyjnego. Przy głównym pawilonie znajdowały się trawniki dywanowe. Południowa część zespołu utrzymywana była z kolei pod postacią łąki kośnej, użytkowanej przez miejscową ludność. Drogę dojazdową do zespołu, wytyczono od strony zachodniej. Ukształtowano ją w formie alei obsadzonej drzewami kasztanowca pospolitego.

Do końca II wojny światowej w obrębie zespołu nie dokonywano większych zmian. Dopiero wiosną 1945 roku, w wyniku toczących się w jego pobliżu działań wojennych, miała miejsce dewastacja sanatoryjnych budynków oraz parku. W tym czasie wycięto m.in. znaczną liczbę drzew, a także przekopano teren założenia, w celu utworzenia rowów strzeleckich. Rozpoczęte w obiekcie późniejsze prace rewaloryzacyjne trwały do 1949 roku.

Współcześnie przyjmuje się, że granice samego parku pozostają niezmienione w stosunku do tych, znanych z pierwszej poł. XX wieku i wytyczonych przy udziale wcześniejszego muru. Przekształceniu uległ natomiast materiał, z którego wykonano wspomniane ogrodzenie (płyty betonowe) oraz jego najbliższe sąsiedztwo. Założenie od północy i wschodu płynnie przechodzi w las mieszany, od południowego zachodu sąsiaduje z kolei z zabudową. Zmiany nastąpiły również w rozplanowaniu wytyczonego wcześniej na terenie parku układu komunikacyjnego, który został zatarty. Obecnie zachowany jest on jedynie w sąsiedztwie budynków szpitalnych. Zniszczeniu uległy też obiekty małej architektury oraz parkowe wyposażenie (np. leżalnia, mosty). W obiekcie nie zauważa się także występowania cieków wodnych, historycznie związanych z poszczególnymi zagłębieniami terenu. Biorąc pod uwagę dobór gatunkowy roślin występujących w zespole, na jego terenie znajdowały się drzewa z rodzaju buk, dąb, klon, świerk, lipa, kasztanowiec oraz jesion. Spośród krzewów – róża, śnieguliczka i tawuła. Obecnie obszar parku porośnięty jest głównie przez drzewa takie jak: buk, dąb, kasztanowiec, klon, lipa.

Oprac. Bożena Łebzuch-Wach, OT NID w Katowicach, 14.08.2025 r.