Obwarowania tego typu otaczające ówczesną siedzibę dworską w typie palazzo in fortezza o regularnym czworobocznym narysie stanowiły dość charakterystyczny element krajobrazu warownego dawnego województwa bełskiego. Obszar ten zagrożony był w XVII stuleciu przez niezwykle niszczące najazdy ord tatarskich, a od 1648 roku również przez wojska kozackie. 

Historia

Początki siedziby dworskiej w Wielkich Oczach sięgają lat 20. XVII wieku, gdy właścicielem wsi był wywodzący się z Mołdawii i reprezentujący słynny bojarski ród Mohyłów – Piotr Mohyła, późniejszy prawosławny metropolita kijowski. W środkowej części wsi wzniósł on ze swoim bratem Mojżeszem niewielką siedzibę mieszkalną w postaci wieży obronnej. Po śmierci Piotra Mohyły w 1647 roku i po zgonie Mojżesza, który zmarł bezpotomnie w 1664 roku Wielkie Oczy przeszły na Annę Potocką, córkę Jeremiego Mohyły, który był stryjem zmarłego Mojżesza. W poł. lat 60. XVII stulecia wieś została nadana przez nią Andrzejowi Modrzewskiemu vel Modrzejowskiemu. Przypuszczać można, że to właśnie Andrzej Modrzewski mógł w zdominowanym przez działania wojenne okresie 3. ćwierci XVII wieku rozbudować i zmodernizować istniejącą  fortalicję poprzez usypanie czterech ziemnych bastionów otaczając ją linią wałów ziemnych w postaci kurtyn rozpiętych między czterema ziemnymi bastionami. Założenie rozplanowano na rzucie regularnego prostokąta, co umożliwiło w niedalekiej przyszłości osłanianie przez warownię od strony północnej zabudowy przyrynkowej Wielkich Oczu. W ten sposób powstało nowoczesne założenie obronne w typie palazzo in fortezza, do którego dostęp utrudniał od strony wschodu i częściowo północy rozległy Staw Wielkoocki, a od strony północno-zachodniej i zachodniej tereny podmokłe i niewielkie zbiorniki wodne oraz fosę od strony pd. Siedziba mieszkalna usytuowana była w północnej części majdanu, gdzie znajdowały się również inne zabudowania mieszkalne. Obronny dwór przylegał od strony zachodniej do drogi publicznej, która przebiegała z południa na północ niemal przez środek majdanu z wjazdem w środkowej części kurtyny pd. Po śmierci Andrzeja Modrzewskiego, który poległ w bitwie pod Wiedniem w 1683 roku, jego majątek znajdował się w rękach jego małżonki Urszuli Modrzewskiej. W 1694 roku Wielkie Oczy objął wojewoda bełski Aleksander Michał Łaszcz (1650-1720) po poślubieniu Elżbiety, córki Andrzeja Modrzewskiego, a następnie jego syn Józef Łaszcz (1704-1748). W okresie 1. poł. XVIII wieku po wygaśnięciu zagrożenia tatarskiego fortyfikacje otaczające dwór przestały pełnić swoją pierwotną funkcję militarno-obronną i od tego czasu nie były konserwowane. Od końca XVIII wieku ulegały one stopniowemu procesowi dewastacji i niwelacji w związku z ich zajmowaniem przez zabudowę mieszkalno-gospodarczą. Mimo tego do połowy lat 60. XX wieku przetrwały jeszcze w całkiem dobrym stanie bastiony północno-wschodni, północno-zachodni i  południowo-zachodni, które jednak w 1966 roku zostały w dużym stopniu zniwelowane. Do chwili obecnej zachowane są najlepiej relikty bastionu północno-wschodniego, które oblane były niegdyś wodami Stawu Wielkoockiego, a w mniejszym stopniu pozostałości bastionu północno-zachodniego.

Opis    

Dawne dworskie obwarowania ziemne położone są w centralnej części Wielkich Oczu przy ul. Leśnej. Fortyfikacje ziemne w stylu staroholenderskim na regularnym rzucie prostokąta pochodzące z 3. ćwierci XVII stulecia zachowały się do chwili obecnej jedynie fragmentarycznie. Ich najlepiej zachowanym reliktem jest bastion północno-wschodni w postaci niewielkiego wzniesienia o wysokości około 2,5-3 metrów, które obecnie porośnięte jest roślinnością trawiastą (działka nr 776/4) i nieco mniej widoczne resztki bastionu północno-zachodniego (działka nr 676) w formie platformy ziemnej o wysokości około 1,5 metra na zachód od ul. Leśnej. W części wschodniej pozostałości tego bastionu usytuowany jest obecnie murowany budynek mieszkalny. Przez centralną część dawnego założenia obronnego przechodzi nadal historyczna droga publiczna (obecnie ul. Leśna) o takim samym przebiegu, jak w okresie XVII-XX wieku. 

Zabytek dostępny

Oprac. Andrzej Gliwa, OT NID w Rzeszowie, 11.12.2025 r.

Bibliografia    

• Archiwum Państwowe w Przemyślu, zesp. 1313, Markt Wielkie Oczy sammt Ortschaft Futory in Galizien Przemysler Kreis, 1854, sygn. 1949 M, skala 1:2880, sekcja nr X. 
• Galicja na józefińskiej mapie topograficznej 1779-1783, t. 6, cz. A, red. W. Bukowski, B. Dybaś i Z. Noga, Kraków 2016, s. 124.
• Karta ewidencyjna, Dwór obronny, oprac. I. Zając, 2005 (Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Przemyślu).
• Liske K., Cudzoziemcy w Polsce, Lwów 1876, s. 112.
• Majus K. D., Wielkie Oczy. Studia z dziejów wieloetnicznego galicyjskiego miasteczka, Przemyśl 2013, s. 25-48.
• Mazur J., Wielkie Oczy – dwory i folwark, w: Zabytkowa architektura dworsko-pałacowa ziemi lubaczowskiej, red. K. Stępień, M. Frant, M. Małecki, Lubaczów 2013, s. 146-151.
• Pilarczyk Z., Fortyfikacje na ziemiach koronnych Rzeczypospolitej w XVII w., Poznań 1997, s. 288-289. 
• Ross J., Dwór obronny w Wielkich Oczach w powiecie lubaczowskim, w: Architektura rezydencjonalna i obronna województwa rzeszowskiego w świetle badań naukowych prowadzonych w 25-leciu PRL. Materiały z sesji naukowej Łańcut 9-10 maja 1970 r., Łańcut 1972, s. 205- 210.