Historia

Początki siedziby dworskiej sięgają lat 20. XVII wieku gdy właścicielem wsi był wywodzący się z Mołdawii i reprezentujący słynny bojarski ród Mohyłów – Piotr Mohyła, późniejszy prawosławny metropolita kijowski. W środkowej części ówczesnej wsi Wielkie Oczy wzniósł on ze swoim bratem Mojżeszem niewielką siedzibę mieszkalną w postaci wieży obronnej. Po śmierci Piotra Mohyły w 1647 roku i po zgonie Mojżesza, który zmarł bezpotomnie w 1664 roku Wielkie Oczy przeszły na Annę Potocką, córkę Jeremiego Mohyły, który był stryjem zmarłego Mojżesza. W połowie lat 60. XVII stulecia wieś została nadana przez nią Andrzejowi Modrzewskiemu vel Modrzejowskiemu. Był to dowód wdzięczności hetmanowej wobec Modrzewskiego za uratowanie przez niego życia jej męża - hetmana wielkiego koronnego Stanisława Rewery Potockiego podczas bitwy z wojskami szwedzkimi pod Warszawą w 1656 roku. Przypuszczać można, że to właśnie Modrzewski mógł we wciąż niespokojnych czasach 3. ćwierci XVII wieku rozbudować i zmodernizować liczącą już kilkadziesiąt lat fortalicję poprzez przebudowę wieży mieszkalno-obronnej i otoczenie jej linią wałów ziemnych w postaci kurtyn usypanych między czterema ziemnymi bastionami na narysie regularnego prostokąta. Tak powstało nowoczesne założenie obronne w typie palazzo in fortezza, które od strony wschodniej przylegało do rozległego Stawu Wielkoockiego, a od strony południowej zabezpieczone było również przez wypełnioną wodą fosę. Po śmierci Andrzeja Modrzewskiego, który poległ podczas bitwy z armią osmańską  pod Wiedniem w 1683 roku, jego majątek znajdował się w rękach wdowy po nim Urszuli Modrzewskiej. W 1694 roku miasto Wielkie Oczy objął wojewoda bełski Aleksander Michał Łaszcz (1650-1720) po poślubieniu Elżbiety, córki Andrzeja Modrzewskiego z pierwszego małżeństwa, a następnie jego syn Józef Łaszcz (1704-1748). Po jego śmierci Wielkie Oczy drogą koligacji rodzinnych przeszły na wojewodę kijowskiego Franciszka Salezego Potockiego (1700-1772), a następnie jego syna Stanisława Szczęsnego Potockiego (1751-1804). Po jego zgonie Wielkie Oczy nabył w 1804 roku Józef Stanisław Wielopolski (1777-1815), który po wzniesieniu nowego dworu w obrębie niwy Za Psiarnią wykorzystywał stary obronny dwór jako gorzelnię. W 1841 roku jego syn Aleksander Wielopolski (1803-1877), późniejszy naczelnik rządu Królestwa Polskiego, sprzedał majątek ziemski w Wielkich Oczach Ludwikowi Skarbkowi Borowskiemu. Kolejnymi właścicielami miejscowego majątku ziemskiego byli pochodzący z Meklemburgii Gustaw Hagen i jego synowie Edward i Stanisław. W latach 1908-1944 ostatnim dziedzicem miejscowego majątku ziemskiego był lwowski adwokat Karol Czerny, który zmarł w 1947 roku. Dzień przed zakończeniem okupacji niemieckiej nocą z 19 na 20 lipca 1944 roku budynek został obrabowany i częściowo spalony przez oddział Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA), który zaatakował wówczas Wielkie Oczy. Jesienią 1944 roku  cały majątek dworski łącznie ze zdewastowanym budynkiem starego dworu został znacjonalizowany na mocy ustawy o reformie rolnej. Po zakończeniu 2. wojny światowej użytkowane było tylko skrzydło zachodnie dworu, gdzie funkcjonował młyn, a pozostałe części budynku były zrujnowane i pozbawione dachu. W latach 1973-1978 budynek przeszedł remont generalny w trakcie którego nadbudowano o jedną kondygnację skrzydło wschodnie. Po zakończeniu tych prac budynek dawnego dworu był wykorzystywany jako siedziba władz gminnych i posterunek Milicji Obywatelskiej. W 1988 roku wymieniono pokrycie dachu budynku z dachówki na blachę. Obecnie w budynku dawnego dworu po przeprowadzeniu kolejnego gruntownego remontu funkcjonuje Urząd Gminy Wielkie Oczy. 

Opis    

Dawny dwór położony jest przy ul. Leśnej na niewielkim wzniesieniu w centralnej części wsi. Budynek dworu wolnostojący podpiwniczony, murowany i otynkowany wzniesiony z cegły i kamienia na rzucie zbliżonym do litery „H”. Bryła rozczłonkowana, która składa się z korpusu głównego nakrytego dachem dwuspadowym oraz skrzydeł bocznych i wieży, które nakryte są dachami czterospadowymi. Budynek dwukondygnacyjny z nieco wyższą wieżą o czterech kondygnacjach (licząc łącznie z  kondygnacją przyziemia), która jest wbudowana w skrzydło wschodnie oraz jednopiętrowym skrzydłem zachodnim. Budynek złożony z prostokątnego dwutraktowego korpusu środkowego oraz dwóch ustawionych prostopadle skrzydeł bocznych o jednym trakcie. Elewacja wschodnia (frontowa) o sześciu osiach. Wszystkie elewacje podzielone wertykalnie pilastrami. Okna prostokątne w szerokich opaskach, a w przyziemiu okna o mniejszych wymiarach, lecz również w kształcie prostokąta. Wnętrza dworu pozbawione są w większości  historycznego wystroju i wyposażenia.

Zabytek dostępny. Obecnie siedziba władz gminnych.

Oprac. Andrzej Gliwa, OT NID w Rzeszowie, 10.12.2025 r.

Bibliografia    

• Archiwum Państwowe w Przemyślu, zesp. 1313, Markt Wielkie Oczy sammt Ortschaft Futory in Galizien Przemysler Kreis, 1854, sygn. 1949 M, skala 1:2880, sekcja nr X. 
• Galicja na józefińskiej mapie topograficznej 1779-1783, t. 6, cz. A, red. W. Bukowski, B. Dybaś i Z. Noga, Kraków 2016, s. 124.
• Karta ewidencyjna, Dwór obronny, oprac. I. Zając, 2005 (Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Przemyślu).
• Majus K. D., Wielkie Oczy. Studia z dziejów wieloetnicznego galicyjskiego miasteczka, Przemyśl 2013, s. 25-48.
• Mazur J., Wielkie Oczy – dwory i folwark, w: Zabytkowa architektura dworsko-pałacowa ziemi lubaczowskiej, red. K. Stępień, M. Frant, M. Małecki, Lubaczów 2013, s. 146-151.
• Pilarczyk Z., Fortyfikacje na ziemiach koronnych Rzeczypospolitej w XVII w., Poznań 1997, s. 288-289. 
• Piórecki J., Zabytkowe ogrody i parki województwa przemyskiego, Rzeszów 1989, s. 151.
• Ross J., Dwór obronny w Wielkich Oczach w powiecie lubaczowskim, w: Architektura rezydencjonalna i obronna województwa rzeszowskiego w świetle badań naukowych prowadzonych w 25-leciu PRL. Materiały z sesji naukowej Łańcut 9-10 maja 1970 r., Łańcut 1972, s. 205- 210.