Historia

Obiekt ten nierozerwalnie wiąże się z przybyciem i wieloletnim pobytem w Lusławicach wybitnego przedstawiciela reformacji Fausta Socyna, który w Lusławicach zmarł (w 1604 roku) i tam został też pochowany. Mikołaj Bogusz Stęczyński tak opisał w 1847 roku miejsce pochówku Socyna: „W pięknej, nieco wyżej nad drogą leżącej równinie, został Socyn pogrzebany, i kamień jego grobowy […] zachował się aż do naszych czasów. Śliczne to jest miejsce, ocienione wokoło odwiecznymi lipami i grabami w półkole zasadzonemi; w dali z pomiędzy drzew rozłożystych poza krętemi brzegami bystrego Dunajca wysyłają góry malownicze zielonością lasów pokryte, kamienistemi bokami tu i ówdzie błyszczące; na jednej z nich sterczą samotne, w zwaliska rozsypane, a przecież tyle myśli, uczuć i wspomnień budzące mury sławnego ongi zamku Melsztyńskiego”. Sam materialny ślad pochówku i przekazany przez tradycję los zwłok myśliciela Stęczyński upamiętnił następująco: „kamień czterograniasty ciosowy wywrócony przez wzgardę naumyślnie z napisem włoskim po większej części zatartym, służy Socynowi za nadgrobek. Tu niegdyś stała świątynia Aryjańska [sic!], a miejsce to było poprzez długie lata czczonem przez wszystkich różnowierców. Lecz za czasem zmieniło się wiele w Polszcze; spokojna tolerancyję zastąpiły prześladowania, a już w naszych czasach wedle opowiadań ludu tamtejszego, zwłoki tego męża tyle sławnego zostały wykopane i do Dunajca wrzucone, a kamień, który niełatwo było zniszczyć, siekierami poszczerbiono”. Przytoczonym opisom towarzyszy w dziele Stęczyńskiego widok tegoż grobowca.

Swoją obecną formę (mauzoleum) i lokalizację obiekt ten uzyskał w latach 30. XX wieku za sprawą amerykańskich unitarian. Wówczas to, w 1933 roku, dzięki środkom zebranym przez Unitariańskie Towarzystwo Historyczne z Bostonu, powstało – stosunkowo skromne w skali, ale eleganckie w formie – mauzoleum, zaprojektowane przez znanego krakowskiego architekta Adolfa Szyszko-Bohusza. Nadając mu nowy, niezwykle nobilitujący kształt, wykorzystano elementy z wcześniejszego nagrobka.

Otaczający rezydencję park zdaniem B. Krasnowolskiego założony został najpóźniej w 1. połowie XIX wieku. Jak zauważył autor, rozwiązano go na dwóch poziomach (z wykorzystaniem skarpy rzecznej jako naturalnego tarasu), z geometryczną osia kompozycyjną, utworzoną na tarasie przez aleję dojazdową, a na poziomie dolnym przez staw z wyspą. Krasnowolski zwrócił tez uwagę na istnienie okólnej alei związanej z częścią krajobrazową parku, przy której wzniesiono mauzoleum Fausta Socyna.

Opis

Mauzoleum Fausta Socyna usytuowane jest w obrębie parku dworskiego, około 150 metrów na południowy zachód od budynku dworu, nieopodal („na tle”) wysokiego, ceglanego muru granicznego posiadłości. Frontem zwrócone jest na północ, tj. w stronę budynku dworu. Wzniesione na planie kwadratu o boku 288 cm, składa się z betonowego, dwustopniowego cokołu, na wierzchu którego ustawiono w narożach cztery masywne kolumny doryckie (bez baz, o kanelowanych trzonach, z enthasis i typowymi głowicami). Imitując baldachim, kolumny te dźwigają wysokie belkowanie, złożone z bardzo wąskiego, dwuczęściowego architrawu oraz niezwykle szerokiego fryzu pozbawionego jakichkolwiek podziałów i dekoracji, mieszczącego od frontu (tj. od północy) ryty napis w dwóch rzędach o treści: „FAVSTVS SOCINVS / 1539 – 1604”. Obie części belkowania zwieńczone są skromnym gzymsem, przy czym nad gzymsem fryzu umieszczona jest blacha miedziana stanowiąca element pokrywy dachowej baldachimu. Całość uzupełniają kluczowe dla niej elementy: ustawiona pionowo płyta z obszerną inskrypcją, wypełniająca przestrzeń pomiędzy parą tylnych kolumn, od powierzchni cokołu aż po belkowanie, oraz ustawiona centralnie pod baldachimem, na znacznie mniejszym, również kwadratowym cokole, wykonana z piaskowca, kubiczna, kamienna bryła z resztkami inskrypcji, będąca jedyną, oryginalną pozostałością po nagrobku Faustyna Socyna. Niezależnie od mauzoleum, ale w ideowym związku z nim, istnieje jeszcze w pobliżu masywna płyta z piaskowca, z wyraźnie widocznym pęknięciem i spinającym je żelaznym ankrem, usytuowana na poziomie gruntu, bezpośrednio przed mauzoleum, na jego osi głównej. Według tradycji element ten jest tożsamy z płytą grobową związaną z jednym z lokalnych ariańskich pochówków znajdujących się pierwotnie na nieistniejącym obecnie cmentarzu ariańskim.

Cokół-betonowy, reszta mauzoleum kamienna. Kolumny, architraw, gzyms i kubiczna bryła z zatartą inskrypcją-z piaskowca. Cokolik pod oryginalnym kamieniem i płyty z inskrypcjami – granitowe. Nakrycie „dachu” z blachy łączonej na rąbek stojący

Całość założenia ogrodzona a najważniejsze jego obiekty (dwór, lamus, grobowiec Socyna) praktycznie niewidoczne od zewnątrz.

Oprac. Grzegorz Młynarczyk, OT NID w Krakowie, 06.2020 r.