Historia obiektu

Opracowany w 1901 r. przez starszego inżyniera Maurycego Machalskiego ze Lwowa „projekt szczegółowy” linii kolei wąskotorowej z Przeworska do Bachórza zakładał pokonanie Szklarskiej Góry serpentynami. Projekt ten nie uzyskał akceptacji władz wojskowych, a także Wydziału Krajowego we Lwowie. C.K. Ministerstwo Wojny wydało zgodę na budowę linii pod warunkiem zbudowania na jej trasie tunelu - łatwego do zablokowania w wypadku wybuchu wojny. Wydział Krajowy zgłaszał zastrzeżenia do przepustowości trasy poprowadzonej serpentynami. W związku z tym opracowano projekt alternatywny z tunelem. Książę Andrzej Lubomirski uzyskał koncesję na budowę 15.02.1902 r. Prace realizowała lwowska firma „Gwalbert Ziembicki i Feliks Ilnicki”. Linię przedłużono do Dynowa. Do drążenia tunelu zatrudniono miejscowych robotników, tylko do prac strzałowych sprowadzono minerów z Włoch. Prace trwały od 23.02.1903 r. Tunel przebito 14.02.1904 r., kamienną obudowę ukończono 1.05.1904 r.

Oficjalne otwarcie kolei nastąpiło 8.09.1904 r. W 1905 r. dobudowano wiaty wjazdowe zamykane bramami na okres zimowy. Do obsługi tunelu zbudowano schronisko dla pracowników (widoczne na mapie z 1905 r.) oraz bocznicę dla specjalnego wózka serwisowego z wysoką, drewnianą platformą. Podczas 1. wojny światowej linię kolejową dwukrotnie opanowywali Rosjanie. Pomimo to Austriacy nie wysadzili tunelu w powietrze, przez który następnie przechodziły liczne transporty wojskowe z zaopatrzeniem podczas obu oblężeń Twierdzy Przemyśl. Linia kolejowa została odbita w połowie maja 1915 r. w po przełamaniu frontu pod Gorlicami. Tym razem Rosjanom udało się uszkodzić tunel, który został naprawiony przez wojska kolejowe. Wtedy prawdopodobnie wykonano istniejące dzisiaj fragmenty betonowe obudowy. W 1915 r. przywrócono ruch na całej linii kolejki.

Po odzyskaniu niepodległości kolej przejęło państwo polskie. W 1925 r. reaktywowano Towarzystwo Akcyjne, które prowadziło ruch kolejowy pomimo przeciwności – wylewy rzeki Mleczki i ogólnoświatowy kryzys gospodarczy.

11.09.1939 r. Niemcy opanowali tunel, który nie został zniszczony. W listopadzie uruchomiono ruch kolejowy. W jesieni 1939 r. kolejka przewiozła przez tunel kilka tysięcy żołnierzy niemieckich obsadzających granicę z Rosją Sowiecką na Sanie, a w czasie agresji na Rosję 30 000 ton materiałów wojskowych.

Po wyzwoleniu ruch kolejowy wznowiono 1.08.1944 r. 6.10.1947 r. kolejkę upaństwowiono. W 1951 r. zmieniono szerokość torów z 760 na 750 mm. Przez tunel kursowały pociągi pasażerskie i towarowe. W 1991 r. Ministerstwo Komunikacji zawiesiło przewozy pasażerskie. W tym samym roku kolejka została wpisana do rejestru zabytków. W następnych latach zlikwidowano bocznicę przy tunelu, a opuszczony budynek schroniska uległ zniszczeniu. W 2012 r. eksploatację przejął Powiatowy Zarząd Dróg w Przeworsku. W 2021 r. rozpoczęto prace remontowe linii kolejowej. Wyremontowano także tory kolejowe w tunelu. Podczas remontu odkryto oryginalny kanał odwadniający, który został udrożniony i wyremontowany. W 2023 r. zakończony zostanie remont całego odcinka z Kańczugi do Dynowa.

Opis obiektu

Tunel na trasie kolei wąskotorowej Przeworsk – Dynów znajduje się w Szklarach. Wjazd pn.-wsch. znajduje się w km 35+367, a wyjazd od strony pd.-zach. w km 35+969. Dł. tunelu 602 m, szer. od 4,3 do 4,46 m (przy wjeździe od strony Szklar), wys. tego wjazdu od główek szyn - 4,49 m, wys. całkowita 4,81 m.

Sklepienie o przekroju wycinka elipsy ze spływami ku dołowi, z obustronnymi wnękami ochronnymi. Obudowa z ciosów kamiennych, portal pn.-wsch. i część obudowy wewnątrz o konstrukcji betonowej, pokrytej tynkiem cementowym. Ściana czołowa i boczne ściany oporowe od strony pn.-wsch. monolityczne betonowe, od strony pd.-zach. z ciosów kamiennych. Portal pd.-zach. obramowany jest boniowaną opaską z kluczem. Obie ściany czołowe zwieńczone są betonowymi gzymsami. W ścianach oporowych wyprowadzone są na różnych poziomach prostokątne otwory odwadniające.

Kanał pod torowiskiem w osi tunelu o przekroju prostokątnym, przykryty płytami betonowymi. Kanał odprowadza wodę ściekającą z obudowy w kierunku obu wylotów.

Zamykane na zimę, drewniane przedsionki – wiaty z dachami dwuspadowymi, pierwotnie były kryte papą na deskowaniu pełnym, obecnie blachą trapezową na deskowaniu ażurowym. Obecnie istnieje wiata pn.-wsch., - w 2006 r. poważnie uszkodzona, następnie odbudowana została bez wrót zamykających.

Dostępność obiektu dla zwiedzających. Zabytek jest dostępny bez ograniczeń. W sezonie przez tunel kursują pociągi osobowe.

Autor noty: Opr. Adam Sapeta, OT NID w Rzeszowie, 23-08-2023 r.