Założenie funkcjonujące w okresie XIII stulecia i w 1. poł. XIV w. bezpośrednio przy polsko-ruskiej granicy państwowej jako folwark rycerski o charakterze obronnym wraz z kamiennym dworem stanowiło do 4. ćw. XVI stulecia własność rodu Procheńskich, a później należało do innych rodzin ziemiańskich, m.in. Czepielewskich, Ulenieckich, Pinińskich, Sołtyków i Jarochowskich.

Historia obiektu

Zespół osadniczy położony w środkowej części ówczesnej wsi Próchna (Proguenye) powstał w strefie granicznej między Polską a Rusią z inicjatywy rycerzy z rodu Gryfitów w miejscu z natury obronnym w zakolu rzeki Wisłok na niewielkim wniesieniu przypuszczalnie już w XII w. lub najpóźniej w XIII stuleciu. Od wczesnego średniowiecza aż do XV stulecia istniał w tym miejscu znakomicie prosperujący gospodarczo folwark rycerski, który wraz z kamiennym dworem (curia) należał do rodziny Procheńskich herbu Gryf. W epoce wczesnej nowożytności w centralnej części założenia wzniesiona została z kamienia łupanego nowa parterowa i murowana siedziba dworska na rzucie prostokąta z sienią przelotową w osi środkowej. W XVII w. Babica stanowiła własność Czepielewskich i Ulenieckich. Od 1724 r. wieś znajdowała się w rękach Józefa Pinińskiego, któremu  wieś wniosła w wianie małżonka Zofia Uleniecka. Po jego śmierci w 1735 r. Babicę odziedziczył jego syn Jerzy Piniński (zm. 1793), który zdecydował o powstaniu rozległego założenia parkowego o charakterze krajobrazowym. Jemu należy przypisywać również wzniesienie nowego budynku dworu. Był to istniejący do chwili obecnej murowany i parterowy dwór na rzucie litery „H”, który usytuowany był na zach. od starszej siedziby dworskiej. Do 1825 r. Babica stanowiła wspólną własność Józefa Pinińskiego i jego matki Katarzyny z Woszczyckich Pinińskiej. W 1825 r. na skutek rodzinnego działu majątkowego Babica stała się wyłączną własnością Józefa Pinińskiego. W 1853 r. Józef Piniński przekazał kompleks ziemski w Babicy Romanowi Sołtykowi, który był mężem jego przysposobionej córki Józefy Łucji. W 1877 r. zespół dworski przeszedł w ręce Aleksandry Dunin-Borkowskiej, żony Rogera Łubieńskiego, który pozostawał jego właścicielem do 1886 r. Później kompleks dworsko-parkowy wraz z folwarkiem został zakupiony przez Konstantego Gwalberta Pawlikowskiego. Tenże przekazał go wkrótce swojemu bratu Józefowi, który ożenił się z Karoliną Wasilewską. Józef Pawlikowski zmarł jako bezdzietny w 1904 r. lecz przed śmiercią zapisał majątek ziemski w Babicy wnuczce swojej małżonki – Marii Zofii Wiktor (1889-1943). Warto zaznaczyć, że w latach 1889-1890 r. w pn. części założenia parkowego powstał kamienny mostek nad uruchomioną w 1890 r. nową linią kolejową z Rzeszowa do Jasła. Maria Zofia Wiktor w 1913 r. wyszła za mąż za Joachima Jarochowskiego (1880-1950). Był on ostatnim właścicielem majątku dworskiego aż do jesieni 1944 r., kiedy to na mocy dekretu PKWN przeszedł on na własność Skarbu Państwa. Nim to jednak nastąpiło Jarochowscy zdążyli jeszcze w latach 20. XX w. przebudować dwór poprzez podwyższenie jego skrzydeł bocznych o jedno piętro i dodanie tarasu od strony pd. W okresie 1944-1947 dwór był siedzibą szkoły rolniczej – Liceum Gospodarstwa Wiejskiego, a następnie funkcjonowała tu szkoła podoficerska Milicji Obywatelskiej. W 1962 r. wyburzono stary budynek dworu, który od 1955 r. wykorzystywany był do celów gospodarczych. Od 1967 r. przez niemal dwie dekady dawny dwór pełnił funkcję internatu Zasadniczej Szkoły Zawodowej w Babicy i Zasadniczej Szkoły Zawodowej przedsiębiorstwa „Instal” w Czudcu. W 1970 r. korpus główny budynku dawnego dworu został nadbudowany o jedną kondygnację. W 1987 r. opuszczone i nieużytkowane już założenie dworsko-parkowe przejął Wydział Zdrowia i Opieki Społecznej Urzędu Wojewódzkiego w Rzeszowie, przekazując go niebawem Wojewódzkiemu Zespołowi Opieki Społecznej w Rzeszowie. W latach 1990-1993 w budynku dawnego dworu prowadzono prace remontowo-budowlane, dobudowując od strony wsch. pawilon gospodarczy. Od 1995 r. w przebudowanym i odremontowanym budynku dawnego dworu mieści się Dom Pomocy Społecznej.

Założenie ogrodowe w typie parku krajobrazowego rozplanowanego na rzucie nieregularnego czworoboku wydłużonego na osi N-S powstało w 4. ćw. XVIII w. z inicjatywy Jerzego Pinińskiego. Głównymi elementami rozplanowania parku są główna aleja dojazdowa o przebiegu południkowym, parter wodny z niewielkim stawem w części pn. założenia oraz rozległa polana w środkowej części założenia. W pd. najwyżej położonej części parku usytuowane były murowany, parterowy dwór i oficyna dworska. Na pocz. lat 50. XIX w. założenie parkowe posiadało ukształtowane wnętrza zieleni z klombami rabatami kwiatowymi, które były poprzecinane siecią ścieżek spacerowych. W tym czasie na pd. od zabudowań folwarcznych funkcjonował również ogród gospodarczy i przylegający do niego od strony zach. sad przy którym usytuowany był niewielki, murowany dom ogrodnika. W 1890 r. park dworski został w pn. części przecięty przez uruchomioną wówczas linię kolejową z Rzeszowa do Jasła. Dla zachowania komunikacji nad torem kolejowym w osi alei dojazdowej wzniesiono kamienny mostek. W 1917 r. na wysepce stawu w pn.-zach. części parku Joachim Jarochowski wystawił figurę Matki Bożej Niepokalanego Poczęcia. W okresie PRL na terenie parku wytyczono m.in. nowy ahistoryczny układ ścieżek i założono dwa boiska sportowe, a także wybudowano szalety i budynek hydroforni.

Opis obiektu

Zespół parkowo-dworski usytuowany jest na niewielkim wzniesieniu w zach. części wsi Babica, zajmując teren kilku ha między korytem Wisłoka, a linią kolejową Rzeszów-Jasło. W skład zespołu wchodzą obecnie dawny budynek dworu i park podworski. Murowany i otynkowany budynek dworu o dwóch kondygnacjach wzniesiony na rzucie litery „H” złożony z korpusu głównego i dwóch skrzydeł bocznych, częściowo podpiwniczony nakryty jest dachem czterospadowym wykonanym z dachówki ceramicznej. Obecnie układ wnętrz dawnego dworu dostosowany jest do aktualnych potrzeb zamieszkujących w DPS pensjonariuszy. Głównymi elementami rozplanowania parku są główna aleja dojazdowa o przebiegu południkowym, prowadząca od drogi wojewódzkiej w głąb kompleksu dworskiego, parter wodny z niewielkim stawem w części pn.-zach. oraz rozległa polana w centralnej części założenia. Warto zwrócić uwagę w pn.-zach. części parku na niewielki staw z wysepką pośrodku na której znajduje się figura Matki Bożej Niepokalanego Poczęcia. W obrębie założenia parkowego zachowały się liczne okazy rzadkich drzew pochodzenia obcego (m.in. tulipanowiec amerykański, magnolia japońska, sosny wejmutki). Obecnie dawny park dworski o znaczących walorach krajobrazowo-przyrodniczych służy jako teren rekreacyjno-wypoczynkowy dla mieszkańców DPS.

Dostępność obiektu. Zabytek niedostępny

Autor noty: dr Andrzej Gliwa, OT NID w Rzeszowie, 12.09.2024 r.