Historia

W 1896 roku wydzielono ze staromiejskiej parafii ewangelickiej Bożego Ciała wikariat dla Wrzeszcza, który dwa lata później uzyskał samodzielność jako pierwsza wrzeszczańska parafia ewangelicka, licząca około pięciu tysięcy wiernych. Patronat honorowy nad budową nowego kościoła objęli cesarz Wilhelm II wraz z małżonką. Inwestycja była finansowana ze środków gminy i wojska, a także otrzymała wsparcie cesarza w formie tzw. podarunku łaski. Całkowity koszt przedsięwzięcia wyniósł 213 tysięcy marek. Autorem projektu kościoła oraz jego wyposażenia był działający w Berlinie architekt Gotthilf Ludwig Moeckel. Budowę prowadziła firma budowlana Alexa Feya. Zakończono ją w 1899 roku – 6 października odbyło się uroczyste poświęcenie, w którym uczestniczyła cesarzowa Augusta Wiktoria, fundatorka witraży. Kościół zaprojektowano z myślą o około tysiącu wiernych. Pełnił funkcję pomocniczej świątyni garnizonowej dla wrzeszczańskiego pułku huzarów. W 1908 roku w sąsiedztwie kościoła wzniesiono okazały budynek pastorówki. W okresie II wojny światowej świątynia nie poniosła większych strat, a po 1945 roku została przejęta przez społeczność katolicką i przekształcona w kościół filialny pw. św. Piotra i Pawła, których figury stanowią znaczący element fasady. W 1991 roku przy kościele ustanowiono personalną parafię wojskową, przekształconą w 2009 roku w parafię wojskowo-cywilną, nadając jej nowe wezwanie – Matki Odkupiciela. W latach 1971-1972 przeprowadzono generalny remont elewacji oraz konserwację witraży, natomiast w latach 80. XX wieku zrealizowano remont zegara wieżowego i wymieniono pokrycie dachowe.

Opis

Kościół położony jest w centrum Wrzeszcza, na eksponowanej narożnej działce u zbiegu ulic Matejki i Sobótki. Nie jest orientowany – prezbiterium zwrócone jest na południe. Świątyni towarzyszy budynek dawnej pastorówki (ul. Sobótki 20), tworząc z nim jednolity stylistycznie zespół, otoczony wspólnym ogrodzeniem. Świątynia neogotycka, o dwóch niesymetrycznych nawach, z niewielkim prostokątnym prezbiterium. Od zachodu do prezbiterium przylega prostokątna sala konfirmacyjna (ob. zakrystia). Od północnego zachodu, przy korpusie nawowym, wznosi się kwadratowa wieża z kaplicą chrzcielną w przyziemiu. Całość dopełniają dwie klatki schodowe oraz niewielki aneks dawnej zakrystii. Bryła kościoła jest rozczłonkowana, opięta przyporami, z akcentami w postaci licznych szczytów. Jej dominantę stanowi narożna, czterokondygnacyjna wieża. Nawę główną nakrywa dach dwuspadowy, nawa boczna kryta jest dwoma poprzecznymi dachami dwuspadowymi. Nad prezbiterium wznosi się dach trójspadowy, zaś wieża kryta jest czterema daszkami dwuspadowymi, z których wyrasta wieloboczna latarnia z wysoką, ostrosłupową iglicą. Więźba dachowa drewniana, płatwiowo-kleszczowa, wieszarowa. Dachy pokrywa blacha miedziana. Kościół wzniesiono z cegły na zaprawie wapienno-cementowej, z użyciem kształtek glazurowanych. W nawie głównej, nad emporami i prezbiterium zastosowano sklepienie krzyżowo-żebrowe, pod emporami znajduje się drewniany strop belkowy, natomiast kaplicę chrzcielną nakrywa sklepienie gwiaździste. Ceglane elewacje posadowiono na wyodrębnionym cokole i zwieńczono glazurowanym fryzem z motywem czteroliścia. Ich podstawowe podziały wertykalne wyznaczają ostrołukowe otwory okienne oraz dwuuskokowe przypory, a szczyty ze sterczynami artykułują ostrołukowe blendy. Całość wzbogaca bogaty detal architektoniczny z glazurowanych kształtek. Elewacja frontowa (północna) ma asymetryczny układ, z wieżą usytuowaną w osi skrajnej. W obrębie ściany frontowej nawy jest dwukondygnacyjna, trójosiowa i zwieńczona trójkątnym, pięcioosiowym szczytem. W przyziemiu znajduje się ostrołukowy, profilowany portal, flankowany otworami okiennymi z maswerkowym wypełnieniem. W drugiej kondygnacji, na osi, widnieje bogato oprofilowana rozeta, flankowana figurami św. Piotra i św. Pawła. Elewacja wieży jest jednoosiowa i odzwierciedla główne podziały horyzontalne bryły. Dekorację skupiono przede wszystkim w jej trzeciej, zegarowej kondygnacji. We wnętrzu kościoła znajduje się rząd masywnych filarów, które wspierają empory nawy bocznej i tworzą arkady o łukach odcinkowych. Prezbiterium wydzielone jest ścianą tęczową z ostrołukowym wykrojem. Ściany otynkowano na biało, natomiast detal architektoniczny utrzymano w kolorze żółtym. Wyposażenie, współczesne kościołowi i wykonane według projektu Gotthilfa Ludwiga Moeckela, obejmuje ołtarz główny, kazalnicę, chrzcielnicę, prospekt organowy oraz meble w zakrystii: szafę, stół i kredens. Zespół witraży z 1899 roku, ufundowany przez cesarzową, wykonała firma Ferdinanda Muellera z Quedlinburga.

Oprac. Krystyna Babnis, OT NID w Gdańsku, 09.05.2025 r.

Zabytek dostępny. Zwiedzanie wnętrza możliwe przed i po nabożeństwach. Więcej informacji na stronie parafii