Historia

Historia zespołu dawnego sanatorium przeciwgruźliczego w Wodzisławiu Śląskim sięga 1895 roku. W tym czasie odbyło się posiedzenie lekarzy górnośląskich, po którym powołano komisję, mającą zająć się zakładaniem lecznic dla niezamożnych pacjentów chorych na płuca. Pod budowę nowego zespołu wybrano zalesiony teren położony po wschodniej stronie miasta. Pawilon główny został wzniesiony w latach 1897-1898. W latach 1908-1913 budynek został nadbudowany o dodatkową kondygnację. W 1922 roku właścicielem zespołu stała się Spółka Bracka z siedzibą w Tarnowskich Górach. W okresie międzywojennym wokół zespołu wzniesiono wysoki ceglany mur oraz przekształcono pobliski zalesiony obszar w park krajobrazowy. W 1945 roku w pobliżu toczyły się walki, podczas których budynki zostały zdewastowane. 1 kwietnia 1949 roku placówka znalazła się pod nadzorem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych – Oddziału w Chorzowie i zmieniła nazwę na Państwowe Sanatorium Przeciwgruźlicze. W tym czasie przeprowadzono generalny remont obiektów wchodzących w skład zespołu. Od 1993 roku w tym miejscu funkcjonuje Wojewódzki Szpital Chorób Płuc im. dr Alojzego Pawelca.

Opis

Zespół dawnego sanatorium przeciwgruźliczego usytuowany jest w granicach dzielnicy Wilchwy, w odległości ok. 1,8 km na wschód od układu staromiejskiego Wodzisławia Śląskiego. Pawilon główny położony jest na zalesionym terenie, podzielonym głębokim wąwozem przebiegającym z zachodu na wschód. Ze względu na swoje gabaryty i usytuowanie, pełni funkcję dominanty kompozycyjnej całego założenia. Od strony północnej połączony jest z budynkiem gospodarczo-administracyjnym za pomocą arkadkowego łącznika. Budynek został wzniesiony na symetrycznym rzucie, zbliżonym kształtem do wydłużonego prostokąta. Bryła obiektu składa się z korpusu głównego oraz dwóch skrzydeł bocznych zakończonych ryzalitami. Korpus główny wraz ze skrzydłami bocznymi zostały usytuowane na wspólnej osi biegnącej z zachodu na wschód. Pawilon jest budynkiem podpiwniczonym, dwupiętrowym, z użytkowym poddaszem. Obiekt jest nakryty dachami wielospadowymi. Dach nad korpusem głównym wieńczy ośmioboczna wieżyczka z zegarem. Obiekt został wymurowany w technologii tradycyjnej, z cegły. Nad piwnicami znajdują się sklepienia odcinkowe, nad wyższymi kondygnacjami stropy płaskie na belkach stalowych. Część ścian poddasza, od strony południowej, wykonano w konstrukcji szachulcowej. Elewacje budynku są licowane cegłą. Elewacja frontowa, dwudziestojednoosiowa, jest skierowana na południe. W środkowej części oraz po bokach znajdują się ryzality. Ryzalit centralny wieńczy trójkątny szczyt. Artykulację elewacji wyznaczają otwory okienne zamknięte łukiem oraz otwory prostokątne. Podziały poziome wyznacza cokół, gzymsy kordonowe i poziome pasy ciemniejszej cegły. W szczycie ryzalitu centralnego mieści się półkolisty otwór okienny dzielony ceglanymi słupkami na cztery części. Na poziomie pierwszego i drugiego piętra znajdują się prostokątne podesty balkonów z metalowymi balustradami. 

Elewacja tylna, północna, dwudziestojednoosiowa, charakteryzuje się analogicznym sposobem opracowania i artykulacji. Środkowa część korpusu głównego została podkreślona szerokim ryzalitem zwieńczonym w górnej partii dwoma niewielkimi trójkątnymi szczytami. Po bokach znajdują się ryzality pozorne mieszczące okna klatek schodowych. Do parteru części środkowej przylega łącznik. W częściach skrajnych znajdują się pięcioboczne ryzality zwieńczone dachami namiotowymi. Nad korpusem głównym i skrzydłami bocznymi w połaciach dachu mieszczą się lukarny zamknięte półkoliście. Elewacje boczne są dwuosiowe, z dodatkowymi wtórnymi otworami okiennymi usytuowanymi w partiach bocznych. Ponadto, w elewacjach bocznych korpusu głównego znajdują się po dwie osie okienne. W budynku zachowały się dwuskrzydłowe drzwi wejściowe z półkoliście zamkniętymi nadświetlami, usytuowane w pięciobocznych ryzalitach klatek schodowych. Wnętrze zostało rozplanowane w układzie trzytraktowym. 

Oprac. Ewa Waryś, OT NID w Katowicach, 31.07.2025 r. 

Bibliografia: 

• Karta ewidencyjna zabytku nieruchomego – Pawilon główny, sanatorium, oprac. Graczyk J., Lewicka H., Kowalska K., Katowice 1987
•  Pawlak Z. (red.), Górnośląska Spółka Bracka, jej rozwój, lazarety i lecznice, Tarnowskie Góry, 2023
• Porwoł P., Zabytki powiatu wodzisławskiego, Wodzisław Śląski 2013