Historia

Budowa Planetarium i Obserwatorium im. Mikołaja Kopernika rozpoczęła się w 1953 roku. Inicjatorem budowy na terenie Wojewódzkiego Parku Kultury i Wypoczynku w ówczesnym Stalinogrodzie było krakowskie Towarzystwo Miłośników Astronomii. Towarzystwo propagowało wiedzę astronomiczną, a także działało na rzecz budowy planetariów na terenie kraju. Projekt obiektu powierzono krakowskiemu architektowi Zbigniewowi Solawie. Obiekt stanowić miał pracownię budowanego w tym czasie ośrodka dydaktycznego katowickiego Pałacu Młodzieży, ale od 1957 roku stał się samodzielną placówką.

Kompleks usytuowano na najwyższym wzniesieniu Wojewódzkiego Parku Kultury i Wypoczynku, na Górze Parkowej, w części mającej pełnić funkcje dydaktyczne. Składał się z trzech części, tj. planetarium, obserwatorium astronomicznego i części administracyjno-biurowej w formie pierścienia z wewnętrznym dziedzińcem. W centrum dziedzińca ustawiono zegar słoneczny zaprojektowany przez Tadeusza Przypkowskiego. Najważniejszym elementem wyposażenia planetarium był aparat firmy „Carl Zeiss” zamontowany w sali projekcyjnej, który umożliwiał wyświetlanie i oglądanie obrazów nieba na kopulastym ekranie. Budynek oddano do użytku w 1955 roku. Przed planetarium ustawiono rzeźbę Mikołaja Kopernika, wykonaną przez krakowskiego artystę Jerzego Bandurę. W celu przekształcenia gmachu w Park Nauki, w latach 2018-2022 przeprowadzono w nim kompleksowy remont, obejmujący modernizację budynku głównego planetarium i obserwatorium oraz budowę nowej, podziemnej części, które połączono podziemnymi korytarzami. 

Opis

Kompleks planetarium w Chorzowie położony jest w północno-wschodniej części Parku Śląskiego, na wzniesieniu zwanym Górą Parkową. Obiekt usytuowany jest na osi wschód-zachód z niewielkim odchyleniem na północ. Na osi kompleksu od wschodu usytuowana jest niewielka stacja meteorologiczna nakryta kopułą oraz podjazd do części podziemnej, a od zachodu parking. Przy obserwatoriom mieści się panoramiczna winda. Kompleks planetarium wzniesiono w konstrukcji żelbetowej. Założony jest na planie dwóch przecinających się okręgów różnej wielkości. Bryła jest zwarta, czteroczęściowa, składa się z dwukondygnacyjnych części mieszczących koliste w planie planetarium i ośmioboczne obserwatorium, łączącego je parterowego, podpiwniczonego kolistego pierścienia z wewnętrznym dziedzińcem oraz współczesnej, parterowej strefy wejściowej. Planetarium i obserwatorium nakrywają półkoliste kopuły o poszyciu z płytek z blachy aluminiowej, część administracyjno-biurową oraz współczesną dobudówkę nakrywają stropodachy. Elewacje poszczególnych części, za wyjątkiem współczesnej, licowane są kamienną okładziną. Cokół części administracyjnej wykonany został ze sztucznego kamienia.

Podstawa kopuły planetarium przepruta jest w górnej części pasem prostokątnych otworów okiennych, rozmieszczonych pomiędzy przyporami wspierającymi wysunięty pierścień. Ścianę pierścienia wieńczy uskokowy gzyms. Elewacje obserwatorium przeprute są niewielkimi prostokątnymi oknami. Artykulację ścian zewnętrznych części administracyjnej stanowią prostokątne otwory okienne rozdzielone zdwojonymi pilastrami, a od strony wewnętrznego dziedzińca – podcienia wsparte na filarach. W środkowej części dziedzińca zainstalowany jest zrekonstruowany zegar słoneczny. We wnętrzu budynku mieści się reprezentacyjny westybul i foyer, biblioteka z czytelnią, pomieszczenia naukowo-badawcze, administracyjne i techniczne. Centralnym pomieszczeniem jest sala pokazowa planetarium, wyposażona w nowoczesny system wizualizacji nieba. Do 2018 roku w sali pokazowej znajdował się projektor wykonany przez Zakłady Carla Zeissa w Jenie, który obecnie wyeksponowano w sali astronomicznej pod płytą zegara słonecznego.

Oprac. Dorota Folan, OT NID w Katowicach, 09.2025 r.