Historia

Park, nazywany zwyczajowo także „Parkiem Zamkowym”, związany z pałacem Dietrichsteinów w Wodzisławiu Śląskim, położony jest w południowo-wschodniej, historycznej części miasta, na wschód od rynku. Ze względu na brak szczegółowych informacji odnoszących się dokładnie do czasu powstania założenia zieleni, jego obecność wiązana jest z jedną z najstarszych siedzib mieszkalnych, ukształtowanych na terenie miejscowości, pochodzącej z ok. drugiej poł. XIII wieku, tj. zamkiem księcia opolsko-raciborskiego Władysława (założyciela miasta Wodzisławia). Przeprowadzone w jego rejonie badania archeologiczne wskazują na istnienie w tym miejscu siedziby mieszkalno-obronnej, dookoła której znajdowała się fosa wraz z prowadzącym przez nią mostem. W jej bezpośrednim sąsiedztwie rozlokowane były zabudowania pełniące funkcję zaplecza gospodarczego. Dzisiejsze ukształtowanie parku być może związane jest właśnie z przedlokacyjnym, przestrzennym układem miasta. Siedziba ta została zniszczona w XV wieku, w trakcie wojen husyckich. Jej odbudowa miała miejsce w drugiej poł. XV wieku za sprawą księcia Jana IV Karniowskiego. Materiały historyczne nie dostarczają informacji na temat dziejów kształtowania późniejszego parku. Przypuszcza się jedynie, że w XVII wieku, gdy w Wodzisławiu znajdował się już zamek wzniesiony w wieku XVI, budowli tej mógł towarzyszyć ogród, który uległ następnie zniszczeniu wraz ze zburzeniem wspomnianej warowni. Nie znane są informacje na temat postaci tego założenia. Pierwsze wzmianki odwołujące się do wyglądu i ewentualnego czasu powstania późniejszego ogrodu pochodzą dopiero z XVIII wieku.

W latach 40. XVIII wieku z inicjatywy Guidobalda Dietrichsteina oraz jego żony Marii Gabrieli Henckel von Donnersmarck, właścicieli Wodzisławia od końca XVII wieku, wybudowano nową rezydencję, powstałą na gruntach miejskich. Pałac zaprojektowany został najprawdopodobniej przez pochodzącego z Moraw architekta Franciszka Antoniego Grimma. Jego lokalizacja różniła się jednak od poprzedniej siedziby – pałac był bowiem przesunięty w kierunku północnym w stosunku do wcześniejszego zamku. Wraz z budową pałacu nastąpiło przekształcenie układu urbanistycznego południowo-wschodniej części miasta. Został on podporządkowany przedstawionej rezydencji. Główny element zespołu stanowił zatem pałac, wybudowany na planie wydłużonego prostokąta. Z powstałą wówczas rezydencją związany został także ogród barokowy, ukształtowany na stoku sąsiadującego z nim od południa niewielkiego wzgórza. Założenie to przypuszczalnie rozplanowano symetrycznie, w oparciu o oś powiązaną z bryłą rezydencji. Do programu ogrodu zapewne włączono także pozostałości grodziska, które być może w tym układzie pełniło funkcję punku widokowego. Naturalną granicę zespołu i jednocześnie zamknięcie osi widokowej związanej z pałacem stanowił z kolei bieg rzeki (Loslauer Wasser). Dzięki wspomnianemu zróżnicowanemu ukształtowaniu terenu, założenie najprawdopodobniej posiadało także powiązania widokowe z pobliskim krajobrazem. Przedstawiony zabieg kompozycyjny zachowano także w późniejszym okresie rozwoju obiektu – w momencie przekształcenia go w park ukształtowany w stylu swobodnym. Powstały zespół składał się zatem z: dziedzińca (jego funkcję pełnił ukształtowany przed rezydencją plac, na którym umieszczono figurę św. Jana Nepomucena), pałacu, salonu ogrodowego i ogrodu kwaterowego, rozplanowanego o główne osie (podłużną – związaną z bryła pałacu i poprzeczną). Całość rozmieszczono najprawdopodobniej na trzech poziomach terenu. Dziedziniec, pałac i salon ogrodowy znalazły się na I poziomie. Ogród kwaterowy zlokalizowano natomiast na poziomie II oraz III. Jego zakończenie stanowiła krawędź wspominanej rzeki. 

Przekształcenie ogrodu w park, któremu nadano cechy założenia swobodnego, najprawdopodobniej miało miejsce ok. drugiej poł. XIX wieku, być może w latach 1854-1860. Inicjatorem tych prac mógł być płk. Carl Emil Georg von I’Estocq – ówczesny właściciel majątku. Główne składniki kompozycji stanowiły wtedy przede wszystkim swobodne grupy roślin oraz staw położony w południowym fragmencie parku, w sąsiedztwie rzeki. Zatarciu uległ z kolei kwaterowy podział ogrodu. Przypuszczalnie zachowany został punkt widokowy wyznaczony w rejonie historycznego grodziska. Założenie zostało powiązane przestrzennie m.in. za pomocą wybranych dróg parkowych z układem urbanistycznym miasta. W latach 80. XIX wieku park został przekształcony w obiekt publiczny. W tym okresie nastąpiło także zmniejszenie jego powierzchni. W rejonie działki parkowej, sąsiadującej z drogą prowadzącą w kierunku dworca, wzniesiono bowiem budynek poczty.

W czasie II wojny światowej, w sąsiedztwie grodziska powstał schron przeciwlotniczy. Brak szczegółowych informacji na temat pozostałych zmian dokonanych na terenie założenia w tym okresie. Po zakończeniu działań wojennych w zachodniej części paku wybudowano amfiteatr wraz z zapleczem gospodarczym (obiekt dzisiaj już nie istnieje). W okresie międzywojennym i po zakończeniu II wojny światowej pałac pełnił funkcję ratusza, a park – zieleni miejskiej. W przypadku parku funkcja ta została zachowana do czasów współczesnych. W pałacu mieści się natomiast muzeum miejskie.

Opis

Park towarzyszący dawnej rezydencji rodziny Dietrichsteinów założony został w rejonie wzgórza – tzw. grodziska stożkowego, stanowiącego pozostałość po pierwotnej siedzibie książęcej. Współcześnie park zajmuje powierzchnię ok. 3 ha, a jego granice wyznaczone są głównie przy udziale zabudowy, historycznej (np. pałac – od północy), jak i współczesnej (np. centrum handlowe – od południa). Od północy i południa zasięg całego założenia wyznacza z kolei przebieg ul. ks. płk. Wilhelma Kubsza i Wincentego Witosa. Na jego terenie dostrzega się obecność wspomnianego grodziska pełniącego obecnie funkcję kopca widokowego, staw z niewielką wyspą i wodotryskiem (położony w południowej części), schron przeciwlotniczy, plac zabaw oraz współczesne obiekty małej architektury i elementy wyposażenia (np. murki, platforma widokowa związana ze stawem, schody terenowe, ławki, latarnie).

Rozplanowanie układu komunikacyjnego jest ahistoryczne. Do jego budowy wykorzystano różne rodzaje nawierzchni, głównie betonową kostkę. Pod względem doboru roślinności w parku przeważają drzewa (np. z rodzaju brzoza, jesion, kasztanowiec, lipa). Ich rozmieszczenie przybrało postać swobodnych grup. Liniowe nasadzenia dostrzega się przede wszystkim w południowym fragmencie założenia, w sąsiedztwie dzisiejszego parkingu. W poszczególnych częściach parku (zachodni i środkowy fragment) założono też rabaty obsadzone różami. W sąsiedztwie pałacu, od strony elewacji południowej, rosną z kolei pojedyncze krzewy (np. z rodzaju cis). Ustawiono tam także współczesną rzeźbę przedstawiającą rodzinę. Do najistotniejszych składników kompozycji obecnych w parku zaliczyć należy obecność zbiornika wodnego, nawiązującego do elementu historycznego, powiązanie widokowe między rezydencją a środkowym fragmentem założenia oraz pozostałość pierwotnej siedziby – grodziska stożkowego.

Oprac. Bożena Łebzuch-Wach, OT NID w Katowicach, 14.08.2025 r.