Historia

Nie jest znana dokładna data budowy dworu w Żyrakowie. Na planie z 1877 roku na obszarze założenia dworsko-folwarcznego zaznaczony murowany został budynek dworu na rzucie litery „L”. Najprawdopodobniej pozostałości tego budynku zachowały się w piwnicach obecnie istniejącego dworu. W 2. połowie XIX wieku majątek dworski należał do Wiktora Wojciechowskiego, a następnie do Romualda Wojciechowskiego. W 1905 roku właścicielem posiadłości dworskiej był Jan Odrowąż-Pieniążek. Dwór uległ prawdopodobnie częściowemu zniszczeniu w czasie działań I wojny światowej. Obecna forma architektoniczna budynku jest wynikiem przebudowy przeprowadzonej zapewne około 1920 roku. Do czasu zakończenia II wojny światowej zespół dworski pozostawał w rękach rodziny Pieniążków; jej ostatnim właścicielem był Witold Odrowąż-Pieniążek. Pomieszczenia i wyposażenie dworu zostało zdewastowane przez wojska radzieckie. Po wojnie majątek dworski w Żyrakowie został rozparcelowany. Budynek dworu pełnił po wojnie różne funkcje – mieściła się w nim kaplica oraz szkoła. W latach 1946-1970 dwór był użytkowany przez Urząd Gminy oraz Gromadzką Radę Narodową; następnie po 1970 roku mieściła  się w nim siedziba Koła Gospodyń Wiejskich oraz świetlica dla dzieci. W okresie powojennym budynek był kilkakrotnie remontowany. Generalny remont przeprowadzono w latach 60 XX wieku, kiedy to m.in. wymieniono pokrycie dachu, strop na parterze oraz częściowo więźbę dachową. Kolejne kompleksowe prace remontowo-konserwatorskie wykonano w 2. dziesięcioleciu XXI wieku. Objęły one m.in.: izolację fundamentów oraz wymianę więźby i pokrycia dachowego. W trakcie prac odtworzono również gładkie tynki i kolorystykę elewacji nawiązujące do pierwotnego wyglądu, zrekonstruowano skrzynkowe drewniane okna oraz stolarkę drzwiową na podstawie drzwi istniejących, a tę dobrze zachowaną (we wnętrzu) poddano konserwacji. Po zakończeniu remontu budynek zaadaptowany został na siedzibę Centrum Kultury i Promocji.         

Opis    

Zespół dworsko-parkowy położony jest w centralnej części miejscowości. Dwór usytuowany jest na niewielkim wyniesieniu, w otoczeniu parku dworskiego. W bliskim sąsiedztwie na zachód od dworu znajduje się kościół parafialny. Murowany z cegły dwór wzniesiony jest na planie wydłużonego prostokąta jako dwukondygnacyjny, podpiwniczony pod wschodnim traktem, z częściowo użytkowym poddaszem. Budynek charakteryzuje się prostą, nierozczłonkowaną bryłą. Przykryty jest dachem dwuspadowym z odrębnym dwuspadowym dachem o kalenicy prostopadłej do dachu głównego, który akcentuje pozorny ryzalit w elewacji wschodniej. Elewacje o oszczędnej dekoracji architektonicznej, na którą składają boniowane naroża oraz boniowane wyodrębnienie pozornego ryzalitu w elewacji wschodniej. Uwagę przyciąga elewacja frontowa, południowa, w której wejście zaakcentowane jest portykiem kolumnowym zakończonym tarasem na wysokości drugiej kondygnacji. Elewacja frontowa, południowa jest trójosiowa, elewacja wschodnia pięcioosiowa symetryczna, elewacja zachodnia trójosiowa niesymetryczna. Elewacja północna z dwoma otworami okiennymi w parterze i trzema w drugiej kondygnacji. Otwory okienne i drzwiowe są prostokątne. W szczycie elewacji północnej oraz w szczycie pozornego ryzalitu wschodniego znajdują się niewielkie okulusy, natomiast w szczycie elewacji frontowej małe kwadratowe okno.

Zabytek dostępny, obecnie siedziba Centrum Kultury i Promocji.

Oprac. Anna Fortuna-Marek, OT NID w Rzeszowie, 13.01.2025 r.

Bibliografia    

• Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Żyraków na lata 2025-2028, Żyraków 2024.
• Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, Żyraków. Dwór, oprac. B. Bosak, Archiwum NID, 2003.
• Libicki P., Dwory i pałace wiejskie w Małopolsce i na Podkarpaciu, Poznań 2012.
• Polakowski S., Pozostałości złożeń dworskich województwa podkarpackiego, Krosno 2012.