Historia

Nie jest znana dokładna data budowy dworu w Żyrakowie. Na planie z 1877 roku na obszarze założenia dworsko-folwarcznego zaznaczony został murowany budynek dworu na rzucie litery „L”. Najprawdopodobniej pozostałości tego budynku zachowały się w piwnicach obecnie istniejącego dworu. W 2. połowie XIX wieku majątek dworski należał do Wiktora Wojciechowskiego, a następnie do Romualda Wojciechowskiego. W 1905 roku właścicielem posiadłości dworskiej był Jan Odrowąż-Pieniążek. Dwór uległ prawdopodobnie częściowemu zniszczeniu w czasie działań I wojny światowej. Obecna forma architektoniczna budynku jest wynikiem przebudowy przeprowadzonej zapewne około 1920 roku. Do czasu zakończenia II wojny światowej zespół dworski pozostawał w rękach rodziny Pieniążków; jej ostatnim właścicielem był Witold Odrowąż-Pieniążek. Pomieszczenia i wyposażenie dworu zostało zdewastowane przez wojska radzieckie. Po wojnie majątek dworski w Żyrakowie został rozparcelowany. Budynek dworu pełnił po wojnie różne funkcje – mieściła się w nim kaplica oraz szkoła. W latach 1946-1970 dwór był użytkowany przez Urząd Gminy oraz Gromadzką Radę Narodową; następnie po 1970 roku mieściła  się w nim siedziba Koła Gospodyń Wiejskich oraz świetlica dla dzieci. W okresie powojennym budynek był kilkakrotnie remontowany. Po zakończeniu ostatnich prac remontowo-konserwatorskich oraz rewaloryzacji parku, przeprowadzonych w drugim dziesięcioleciu XXI wieku budynek dworu zaadaptowany został na siedzibę Centrum Kultury i Promocji.         

Opis    

Zespół dworsko-parkowy położony jest w centralnej części miejscowości. Dwór usytuowany jest na niewielkim wyniesieniu, w otoczeniu niedużego parku dworskiego. W bliskim sąsiedztwie na zachód od dworu znajduje się kościół parafialny. Murowany z cegły dwór wzniesiony jest na planie wydłużonego prostokąta jako dwukondygnacyjny, podpiwniczony pod wschodnim traktem z częściowo użytkowym poddaszem. Budynek charakteryzuje się prostą, nierozczłonkowaną bryłą. Park rozciąga się na północ od dworu, w kierunku głównej drogi przebiegającej przez wieś. We wschodniej części parku znajduje się staw. W parku zachowały się pozostałości starodrzewu, natomiast układ komunikacyjny jest wynikiem współczesnej aranżacji.

Zabytek dostępny, obecnie siedziba Centrum Kultury i Promocji.

Oprac. Anna Fortuna-Marek, OT NID w Rzeszowie, 14.01.2025 r.

Bibliografia    

• Gminny program opieki nad zabytkami Gminy Żyraków na lata 2025-2028, Żyraków 2024.
• Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, Żyraków. Dwór, oprac. B. Bosak, Archiwum NID, 2003.
• Libicki P., Dwory i pałace wiejskie w Małopolsce i na Podkarpaciu, Poznań 2012.
• Polakowski S., Pozostałości złożeń dworskich województwa podkarpackiego, Krosno 2012.