Historia obiektu

Lamus w Hawłowicach Górnych to obiekt o niezwykle bogatej i odległej historii. Jego początki należy wiązać z budową piętrowej, obronnej wieży mieszkalnej w końcu XV lub  początkach XVI wieku. W latach 70. XVI wieku została przebudowana przez właściciela Stanisława Broniewskiego herbu Tarnawa. Wprowadzono wówczas w dolnej kondygnacji sklepienie i ozdobiono je dekoracją malarską o motywach roślinnych oraz herbem właściciela Tarnawa. Wykonano też nową posadzkę ceramiczną i piece kaflowe, nadając tym samym budowli charakter bardziej reprezentacyjny. W 2. połowie XVII wieku w wyniku pożaru została częściowo zniszczona. Kiedy w 1. połowie XVIII wieku wybudowano w Hawłowicach nowy dwór, stara siedziba przestała pełnić funkcję rezydencjonalną i przejęła rolę lamusa. Jeszcze z końcem XVIII wieku nazywana była „skarbcem”. Z czasem rozebrano piętro budynku i w wyniku kolejnych przekształceń zyskał on obecną formę.

Obiekt należał kolejno do Pruchnickich, Broniewskich, Trzcińskich, Nieborowskich, Komorowskich, Zaklików i Wolskich. Ostatni właściciele Maria i Roman Wolscy w 1941 roku przeznaczyli go na kaplicę obrządku rzymskokatolickiego. Pozbawieni majątku w 1944 roku opuścili Hawłowice. W 1952 roku lamus przeszedł razem z dworem w ręce spółdzielni rolniczej. Obiekt był wykorzystywany na magazyn i stajnie, długo był też nieużytkowany. W 2002 roku pozostałości założenia dworskiego w Hawłowicach Górnych powróciły do rąk potomków ostatnich właścicieli. W 2004 roku rozpoczęły się prace przy obiekcie, poprzedzone wcześniejszymi badaniami archeologicznymi i konserwatorskimi. Objęły one remont elewacji, remont dachu, w tym wymianę konstrukcji i gontowego pokrycia, a także słupów drewnianych wspierających okap. Wykonano konserwację oryginalnych tynków, pobiał oraz malowideł. Odtworzono ceramiczną posadzkę, gomółkowe przeszklenia okien oraz renesansowy piec. Docelowo obiekt przeznaczony jest przez właściciela do użytku społecznego, na cele wystawiennicze i wydarzenia kulturalne.

Opis

Lamus w Hawłowicach Górnych położony jest na terenie dawnego założenia dworskiego, w północnej części wsi, na cyplu opadającym ku zachodowi i północy, gdzie znajdują się stawy sąsiedniego zespołu dworskiego w Hawłowicach Dolnych. Od południowego wschodu towarzyszy mu zachowany fragment dawnego dworu.

Jest to budynek parterowy, na rzucie zbliżonym do kwadratu, zbudowany z kamienia i cegły, o elewacjach pokrytych narzutem. Przykryty jest dachem dwuspadowym, naczółkowym, krytym gontem, z wysuniętymi mocno przed lico murów okapami wspartymi na dwunastu drewnianych słupach, tworzącymi obiegający budynek podcień. Obiekt jest podpiwniczony dwoma komorami sklepionymi kolebą, do których prowadzą schody i podziemny korytarzyk z wejściem usytuowanym pod podcieniem budynku. Tam również zachowany jest kamienny portal ze skośną fazą. Główne wejście do lamusa usytuowane jest w elewacji wschodniej. Jednoprzestrzenne wnętrze doświetlają dwa wąskie okna od południa z rekonstruowanym gomółkowym przeszkleniem i zdobią dekoracje malarskie na sklepieniu - herb Tarnawa w wieńcu laurowym oraz motywy roślinne. Wystrój dopełnia ceramiczna posadzka zrekonstruowana w oparciu o oryginalne płytki oraz odtworzony renesansowy piec. W gablotach eksponowane są odkryte w trakcie prac badawczych fragmenty renesansowych i barokowych kafli piecowych.

Zabytek jest dostępny dla zwiedzających. Możliwość zwiedzania po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym.

Autor noty: Oprac.: dr Jadwiga Stęchły, OT NID w Rzeszowie, 05-04-2024 r.