Historia obiektu

W okolicach Szklarskiej Poręby przez wieki – od średniowiecza po lata 50. XX w., poszukiwano kamieni szlachetnych, złóż złota, srebra, magnetytu, pirytu, cyny, kobaltu a także uranu. Już w XV wieku Grzbiet Izerski był penetrowany przez różnych poszukiwaczy, w tym tzw. Walończyków. Po wielowiekowej działalności poszukiwawczej i górniczej pozostały ślady, jak miejscowe nazwy, ryty naskalne, relikty płuczek złota w dolinie rzeki Kamiennej czy dawne wyrobiska.

Według Tadeusza Dziekońskiego w 1767 r. Preller odkrył na zboczu Czarnej Góry mineralizację kobaltu. Otrzymał koncesję na jego wydobycie, zorganizował gwarectwo i w 1771 r. uruchomił kopalnię Hülfe Gottes. Wydobywane rudy zawierały ok. 20% kobaltu, co było bardzo dobrym wynikiem. Jednak niesprzyjające warunki wydobycia, w tym wypadku bardzo twarde skały, spowodowały, że już w 1772 r. kopalnia została zamknięta.

W Archiwum Państwowym w Katowicach zachował się oryginał rzutu poziomego i profilu kopalni kobaltu w Szklarskiej Porębie wykonany w 1771 r. przez Elstera – królewskiego nadgórmistrza na Śląsku. Istnieje również kopia tego dokumentu opracowana w 1776 r. przez Efraima Ludwika Gottfryda Abta – wówczas starszego radcę hutniczego, później mistrza górniczego, zatrudnionego jako asesor we wrocławskim Wyższym Urzędzie Górniczym. Z ww. rycin wynika, że kopalnia Hülfe Gottes składała się z dwóch sztolni i szybów. Najniżej położona na stoku Czarnej Góry była Der tiefe Stollen – sztolnia odwadniająca. Kilkadziesiąt metrów powyżej znajdowała się Tage Rösche – właściwe wyrobisko, mniej więcej w połowie jej długości był zlokalizowany Tage Schacht – szyb łączący sztolnię eksploatacyjną z powierzchnią oraz kilka tzw. bocznych szybów Neben Gesenck.

W 1775 r. kopalnia została ponownie uruchomiana, prawdopodobnie na polecenie Karola Gotarda Schaffgotscha – właściciela tych terenów, jako kopalnia Juliane. W Archiwum Państwowym w Katowicach zachowały się opracowane w 1775 r. przez nieznanego autora rzuty i profile „nowej” kopalni. Dokumentują one działania podjęte przez właściciela. W sztolni dolnej pojawiło się rozwidlenie chodnika oraz roznos czyli wąski kanał odprowadzający wodę. Przy Tage Schacht – szybie sztolni górnej wydrążono kilkumetrową odnogę eksplorując żyłę rudy. Kilkanaście metrów dalej wykonano kolejny przekop. Chodnik tej sztolni został wydłużony o kilka metrów i kończył się przodkiem.

Eksploatacja surowca w kopalni Juliane trwała tylko rok. Urobek w postaci 250 kg ręcznie wzbogaconego koncentratu został przewieziony do huty w Przecznicy i przetopiony.

W 2010 r. nad szybem Tage Schacht zostały odnalezione ślady prac górniczych w postaci odkrywek i zapadlisk. Na podstawie np. rozmiarów śladów wierteł używanych do eksploracji uznano, że są to pozostałości działań podejmowanych w XX wieku. Być może chodzi o poszukiwania rud uranu w latach 1950-51 lub/i rud cyny i kobaltu w latach 1950-57.

Opis obiektu

Usytuowanie zabytku:

Stanowisko archeologiczne jest zlokalizowane w obrębie mezoregionu Gór Izerskich, na zboczu Czarnej Góry (964 m n.p.m.), na wysokości ok. 870 m n.p.m., na zachód od Zakrętu Śmierci, powyżej wejścia do sztolni eksploatacyjnej Tage Rösche, w lesie.

Opis stanowiska:

Szyb Tage Schacht znajdował mniej więcej w połowie długości sztolni eksploatacyjnej Tage Rösche. Z rysunków Elstera i nieznanego autora wynika, że miał 15 metrów głębokości i prowadził na powierzchnię. Za nim wydrążono tzw. boczny szyb (Neben Gesenck) głębokości 3 metrów. Kilkanaście metrów dalej sztolnia rozszerzała się tworząc 4-metrową komorę, w której znajdował się następny szyb boczny (Neben Gesenck) głębokości 17 metrów.

Obecnie chodnik sztolni jest dostępny na długości 36 m i kończy się zasypiskiem. Według planów kilka metrów dalej powinno znajdować się dno szybu Tage Schacht. Ze stropu sztolni sączy się woda, co przemawiałoby za tym, że w tym miejscu znajdowało się wyprowadzenie na powierzchnię. Badacze sądzą, że gruz i skała płona widoczne wewnątrz sztolni  są pozostałością zasypanego szybu Tage Schacht.

Stan i wyniki badań archeologicznych:

Badania powierzchniowe w Górach Izerskich prowadzono w latach 1979-82 pod kierunkiem Józefa Kaźmierczyka. Znaleziono wówczas m.in. na zboczu Czarnej Góry trzy wyrobiska. Wpisano je do rejestru zabytków jako oddzielne stanowiska archeologiczne, prawdopodobnie w wyniku błędnej interpretacji. W 1982 r. w ramach weryfikacyjno-poszukiwawczej akcji Archeologicznego Zdjęcia Polski zespół w składzie: Józef Kaźmierczyk, Barbara Czerska i Wiesław Rośkowicz opracował kartę ewidencyjną stanowiska archeologicznego.

Późniejsze badania archiwalne i terenowe prowadzone w latach 2010 i 2018 przez Krzysztofa Krzyżanowskiego, Dariusza Wójcika, Roberta Borzęckiego i Macieja Kalisza pozwoliły na zidentyfikowanie pozostałości prac górniczych jako XVIII-wiecznej kopalni Hülfe Gottes/Juliane.

Dostępność obiektu dla zwiedzających: Zabytek dostępny. Brak szlaku turystycznego. Nie wolno penetrować sztolni i zasypanego szybu. Z zewnątrz można obejrzeć zapadlisko szybu.

Autor noty: oprac. Donata Trenkler, OT NID we Wrocławiu, 10-04-2020 r.